جرعه
ای از جام عشق
تحقیق و نگارش از : سعید رونقیان تبریزی
مقدمه
تا کنون درموضوع قالی ایران و مجموعه عوامل آن ، بسیار گفته و نوشته اند ، وهراندیشه ای با ویژه گیهای خاستگاه خود به شرح و وصف آن پرداخته است ، اما آنچه دراین میان جای تامل دارد عدم و یا کمینه بودن مطلبی گفتار و نوشتارهائیست که قالی وعوامل آن را آنگونه که هست ، نموده باشد و به عبارت دیگر، آنگونه قالی ایران وعوامل آن را نمایانده باشد که هویت مفهومی وموضوعی آن مستقل ازشخصیت حقیقی یا حقوقی گوینده یا نویسنده ، برای خواننده یا شنونده قابل درک ودریافت باشد.البته بی هیچ اشارتی برآگاهان امر روشن است که بررسی کارشناسانه وعلمی قالی ایران بطورهمه جانبه ، به جهت وسعت جغرافیایی وگسترده گی موضوعی ومفهومی آن ، امرچندان سهل وساده ای نیست ، مخصوصا آنگاه که عقبه تاریخی نیزبراین عوامل افزوده شود که درآن صورت وقتی سخن از قالی ایران است ، حیطه کلام از پارت و ماد است تا به امروز، درمنطقه ای به وسعت جغرافیایی ختن تا قسطنطنیه .
نگارنده همواره وبه هر بهانه ای متذکر این باورعقلی و علمی بوده است که هیچ کس نمیتواند به تنهایی قالی ایران را بطورهمه جانبه شناخته و بشناساند وادعای هرمدعی در این مقام جز لاف و گزاف نخواهد بود ، ولذا تنها راه شناخت فرش ایران روش استقرائی است تا بتوان از کنارهم نهادن مجموعه یافته های نظری وعملی همگان ، تعریف و توصیفی جامع و کامل از قالی ایران و مجموعه عوامل آن ارائه نمود.درپی این اندیشه به نسبت وسع و توان ، در جهت شناساندن گوشه ای از قالی ایران آنهم در محدوده زمانی و مکانی معین ، سلسله گفتاری به علاقمندان تقدیم می شود که درهرمقاله ازآن به طور مستقل یکی از عوامل قالی تبریز اعم از طراح و نقاش ، تولید کننده ، خبره ، امضا ها ، وهرآنچه بنوعی در شکل یا هویت قالی تبریز نقشی داشته است ، معرفی خواهد شد .
لازم به ذکر است که شرح و تفصیل جزئیات هر مورد ، خارج از عهده مقالات بوده ، لذا به ایجاب نوشتار، به صفات برجسته و نکات کلیدی هر مورد بسنده نموده و بگو نه ایکه خللی به موضوع وارد نشود رعایت اختصار شده است .توضیح لازم دیگر اینکه بحسب احساس ضرورت عقلی، بر خلاف عرف معمول از عوامل و نقش آفرینانی سخن آغاز می کنیم که در قید حیات و حدالامکان مرجع و منبع همین نوشتارها باشند ، چرا که اگراین نقد بگذاریم و به نسیه ها بپردازیم ، چه بسا همین افراد معدود و منابع محدود را نیز که بمثابه دائره المعارف هایی از احوال قالی تبریز هستند ، بدون اخذ و ثبت هیچ شرح و احوالی از کف بدهیم .
مقاله نخست
پــــورنــــامی
استاد حاج ابراهیم پورنامی
پاسدارسنت ها واصالت ها
هرچه گویم عشق را شرح و بیان چون به عشق آیم خجل باشم از آن
شرح و قلم فرسائی در وادی هر آنچه قرابتی با هنر دارد آنگاه مشکل می شود که موضوعی خاص مد نظر قرار گیرد و مضاعف تر آنگاه که موضوع و محور سخن هنرمندی باشد که خود درقید حیات و نظاره گراین کنکاش باشد وحقیقتا باید اذعان نمود که قلم زدن در این مورد خاص شاید از پر مشقت ترین موارد برای هر قلم بدست مدقق و محققی باشد ، چرا که دقت مستمر و تحقیق مستند و رعایت اصول ادب و تطبیق قول و فعل در این موارد از اصول اولیه نگارش است که مراعات آن حوصله ای و سیع ؛ نگاهی عمیق ؛صبری متین و قلمی صریح می طلبد تا رسالت قلم به انجام رسیده و حق مطلب ادا گردد.
هرچند که ذهن ناقص ؛ قلم قاصر و بیان ا لکن خویش را عاجز از جولان در عرصه هنر و هنرمند می دانم وهرگزمدعی ادای رسالت در این زمینه نبوده و نیستم اما گهگاه در جهت ارضای میل باطنی خویش و درتقاضای اغنای بضاعت علمی وهنری خود ، دستی به قلم برده و به تقلید از قلم بدستان سیاهه ای تقدیم داشته ام تا در محضر ارباب فضل و کمال چه مقبول افتد و چه اندر نظر آید.
سخنی گزاف نیست چنانچه گفته شود امروزه قالی تبریز بعنوان مدعی قالی دستباف ممتاز جهان ؛ وامدارآنا نیست که عمر گرانمایه خویش را وقف تکامل و تعالی جنبه های گوناگون آن از پشم گرفته تا قالی نموده ند ؛ بگونه ایکه در نگاه به سیر تکامل تاریخی این پدیده هنری ؛ اقتصادی ؛ بطورفراوان به نام و نشان هایی برمی خوریم که هریک بنوعی و در مقطعی موجب تکامل و تعالی و گاه حتی باعث بقا ویا بانی حیات مجدد آن گردیده اند و چه بسا نام هائی که در این عرصه ، ازقالی تبریز آغاز گشته و همگام با قالی ایران تا بدانجا پیش رفته اند که به سمبل و نمادی از قالی ایرانی در عرصه جهانی بدل گشته اند .درسیری گذرا برسلسله جبال قالی تبریزودراوج قلل آن در دوران متاخرو معاصربه نام های بیشماری ازبزرگان عرصه قالی برمی خوریم که ثبت و ضبط احوا ل یکایک آنها در یک مقال که سهل است ؛ در کتابی قطورنیز شاید مقدور و میسر نباشد ، چرا که شرح احوال هر کدام از آنها خود مستلزم کتابی قطور است تا بتواند حرف و حدیث چندین دهه فراز و فرودها را در خود جای دهد ، اما دریغ که چنین مجال و امکانی نیست .
اما :آب دریا را اگر نتوان کشید هم بقدر تشنه گی باید چشید
نام " پورنامی "و نشان " قالیبافی پورنامی و پسران " یکی از آن قله نشینان قالی تبریز است که بهای این صدر نشینی ، خون دل و نور دیده بوده است.تابلو فرش پورنامی و پسران
البته ناگفته پیداست که توان این نوشتار فقط در حد شرح و وصف است و بس ؛ چرا که تجارب چند ین ده ساله بانی نام و نشان پورنامی که خمیر مایه شاکله اصلی این نام و عنوان است ، قابل تبدیل به کلمات نیست تا بتوان آنرا درقالب جمله تبیین نمود ، لذا کوتاه سخن اینکه من شرحی مختصر گویم و تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل .
قامتی کشیده ؛ صورت و دستانی استخوانی ؛ نگاهی نافذ و گیرا ؛ کلامی جذاب و شیوا ؛ مدیری کله شق و با تدبیر ؛ صاحب نظری جسور با خطوط جبینی حاکی از سالها رنج تجربه ؛ نشانه ها و علائمی ظاهری از شخصیتی هستند که عنوان پورنامی ، نام و اعتبار خویش را مدیون سالها تلاش طاقت فرسا و پشتکار عالی او از شاگردی دیروزبر روی تخته بند دار قالی ، تا تجارت امروزبر پشت میز تجارتخانه پورنامی و پسران است .ابراهیم پورنامی ؛ فرزند اکبر؛ متولد سال 1310 ه . ش در تبریز آنگاه که هفتمین بهار عمر خویش را تجربه می کرد ؛ قالی و دنیای وسیع آن در کارگاه تولید قالی نارونی ، مشغولیت دوران کودکی او گشت ؛ و شاید غافل از آنکه همین بازیچه دوران کودکی روزی نام او را همردیف بزرگان عرصه قالی ایران خواهد ساخت .
اولین تجربه مستقل عملی او در زمینه تولید ، بافت قالی بی نظیری برای دربار وقت ؛ در نزد حاج ابراهیم نارونی (کارگاه قالی بافی نارونی) بود که بد ینسان خود را با موفقیت آزمود ؛ بگونه ایکه حس همان آزمون شیرین را تا به امروز در کام خویش مز مزه نموده وبه هر بهانه ای آن خاطره را تجدید می کند و همان تجربه شیرین را به یکی از ارکان مهم توفیق خویش در تمایز عنوان پورنامی از سایرین بدل ساخت .امروزه بجرات می توان ادعا نمود که او از انگشت شمار کسا نیست که اجزا و ارکان قالی از کاغذ شطرنجی طراحی ؛ و پیچ و تاب قلم ؛ ورقص رنگ گرفته تا تخته بند و سیم و قلاب و تار و پود و پشم و گره واز تاسیس و مدیریت کارگاه تولید تا فوت و فن سفارش پذیری و خلاصه هر آنچه که در زیر مجموعه فرش میگنجد با ذره ذره وجودش عجین گشته و پس از 75 سال همنشینی ، همه راز و رمز این هنر هزار تو ملکه ذهنی اوست و به عبارتی دیگر آنچه دیگران در آئینه بدنبال آنند او به خشت خام بیند .
رنگ با همه شیطنت در مقابل او تسلیم و طرح با آنهمه طنازی بازیچه او و گره در زیر انگشتان هنرمندش بی مسماست ؛ با کله شقی تمام با تکیه بر تجربه واعتماد بنفس خویش، براحتی سلیقه خود را که برگرفته از اصالتها ی قالی و فرهنگ ایران است را به خواهان آثارش تحمیل نموده و آنان را اسیر کمند سنتها و اصالتهای قالی تبریز می نماید. آثارش را می توان تخم سنتها و اصالتهای قالی ایران نامید که سالهاست بدست تند باد تجارت در اقصی نقاط جهان پراکنده گردیده ؛ و چه بسا که پس از سالیانی دراز چون قطعات الماسی از زیر هزار تن ذغال سنگ حوادث سر برون آورند و بسان شیخ صفی و چلسی و حتی پازیریک ؛ موجب مباهات و تداوم حیات قالی ایران گردند .یکی از زیباترین تولیدات پورنامی که جلوه ای از هارمونی رنگ ها ست
گذشته از آثار پراکنده ؛ استاد پورنامی در کوله بار تجربه 75 ساله اش ، به استناد دفاتر و مدارک موجود 246 قطعه قالی تولید ی با 26 طرح جدید دارد ، که هر کدام ویژه گی خاص خود را داشته و بیانگر دورانی از تکامل فکرو اندیشه هنری وی می باشد ؛ آثاری همانند طرح گلستانی ؛ طرح لچک ترنج کتیبه دار ؛ طرح اسلیمی و طرح سراسر گل وبلبل ووو... که با راهنمائیهای استاد به قلم طراحان نامی فرش تبریز از جمله استاد جعفر پاکدست و مرحوم استاد جواد هریزچی ( جواد قلم ) بر کاغذ نقش بسته اند و با همت والای استاد پور نامی به فرشهایی بی بدیل تبدیل شده اند ، که چنانچه به شرح و تفصیل یکایک آنها بنشینیم مثنوی هفتاد من کاغذ شود ؛ لذا به جهت رعایت اختصاربه شرح مجملی از نکات برجسته و ویژه گیهای فنی وهنری ؛ وعلائم تشخیص و تمیز تولیدات پورنامی اشاره گذرا می کنیم تا علاوه بر معرفی یکی از بهترین و برترین تولیدات فرش تبریز به علاقه مندان فرش ایران , گامی نبز در جهت تشخیص و شناسائی تولیدات پورنامی اصل از سایر تولیداتی که امروزه گاهی توسط اشخاصی سود جو و حتی با مارک جعلی پورنامی عرضه می شوند ؛ برداشته ، تا مرتکبین این عمل غیر اخلاقی وغیر حرفه ای نیز بر این نکته واقف باشند که پیمودن ره صد ساله دریک شب علاوه بر آنکه ممکن نیست بلکه این حرص و طمع خام آنان صدمات جبران ناپذیری بر حیثیت قالی ایران وارد خواهد نمود ؛ چرا که نام و آوازه پورنامی حاصل نزدیک به 75 سال آزمون و تجربه ، و همت و پشتکاراست .
قالیچه طرح گل و بلبل سراسر
قالیچه نفیس پورنامی با طرح اسلیمی سراسر
قالیچه پورنامی طرح گلستانی 15 قاب
قالی پورنامی با طرح لچک ترنج ، در اکثر تولیدات پورنامی ، درقاب میانی ترنج بر خلاف قاعده یک چهارم ، از یک تابلو استفاده شده است
مشخصات هنری :
طرح : از ویژه گی های بارز وشاخص های هنری در تولیدات پورنامی ، استفاده جسورانه وخردمندانه ازنگاره های اصیل وسنتی قالی ایران وهمچنین نماد های فرهنگ ایرانی می باشد که با زیبایی خاص و هماهنگی بی نظیری با سایر نقوش ، نمونه هایی کامل از قالی اصیل ایرانی را بوجود آورده اند ، برش هایی از طرح های شکارگاهی و ابیاتی از شعرای نامی ، در کنار گلهای شاه عباسی و اسلیمی ها، از نگاره های غیر قابل اغماض در تولیدات پورنامی هستند که طول زمان هرگز فدای مد و یا سلیقه بازار نشده ودلیلی بر این مدعا هستند که چنانچه از طرح های سنتی و اصیل ، بجا و صحیح توسط افراد مجرب و خبره استفاده شود ، هنوز هم می توانند در سطحی عالی مورد اقبال و تقاضای مصرف کنندگان باشند .
استفاده مناسب ازاشعار فرهنگی و معنا دار بعنوان نماد فرهنگی ایران ، یکی از مشخصات قالی های پور نامی است
برش هایی از طرح شکارگاه بعنوان یکی از شاهکارهای طراحی قالی ایران ، بطور آگاهانه همواره در قالی های پورنامی مورد استفاده بوده است .
بهره وری از نگاره اسلیمی بعنوان سمبلی از اصالت های قالی ایران ، در تولیدات پورنامی از جایگاه ویژه ای برخوردار است .
یکی از قالیهای پورنامی که در آن از تلفیق اشعار و اسلیمی ها و صحنه های شکارگاه و سایر نگاره های اصیل قالی ایرانی ، شاهکاری بی نظیر بوجود آمده است .
رنگ آمیزی : بی تردید یکی از نکات برجسته در قالیهای پورنامی ، زیبائی رنگ آمیزی می باشد که با وجود تنوع وتکثر و تناقض رنگها ؛ اوج هارمونی رنگ در این فرشها هر بیننده صاحب ذوق و سلیقه را به تعجب و تحسین وا میدارد ، البته آنانیکه اندکی با دنیای رنگ و رنگ آمیزی آشنائی دارند ، بهتر و بیشتر از سایرین به اهمیت این امر واقفند که چیدن دهها رنگ در کنار هم برای آفرینش یک گل بر روی قالی چه مهارت خاص و بصیرت ویژه و تخیل وسیعی را می طلبد و این مطلب یکی از نکات اصلی ومهمی می باشد که رعایت حداکثری آن ، قالی پور نامی را در این زمینه نیزبر سایرین غالب ساخته و همانا ا ز اصلی ترین ویژه گی ها و مشخصاتی است که بواسطه آن براحتی می توان قالی پورنامی اصل را از نمونه های مشابه تشخیص داد .
نمونه ای از آمیزه رنگ ها در تولیدات پورنامی .
نمونه ای از بکارگیری ماهرانه رنگ های متضاد در کنار هم ، در تولیدات پورنامی .
ویژه گیها ی فنی :
کارگاه : به جهت آنکه قالی های پورنامی ، جزو تولیدات کارگاهی متمرکز میباشند ، علاوه بر بهره وری از بافندگان ماهر، تمامی مراحل تولید آنها از مرحله طراحی تا مرحله نهایی تولید ، تحت نظارت مستقیم استاد پورنامی قرار دارند ولذا ازبالاترین استانداردهای تولید قالی برخوردار بوده و بندرت میتوان در آنها شاهد عیب و علتی بود .
نمایی از کارگاه قالیبافی پورنامی در سال 1370 شمسی .
طرح نوعی از مارک پورنامی .
نظارت استاد پورنامی به مراحل رنگرزی .
نظارت : درقالیهای تولیدی کارگاهی پورنامی که تحت نظارت مستقیم ومستمراستاد پورنامی تو لید گردیده ویادرحال تولید هستند به نکات فنی و هنری توجه ویژه ای مبذول گشته و این نکات در حد بالائی ازاستانداردهای رسمی وعرفی رعایت میگردند؛ نکاتی ازقبیل چله کشی؛ بافت؛ پرداخت دستی درحین تولید؛ استفاده ازمرغوبترین مواد موجود ؛ بهره وری اززبده ترین بافندگان ؛ محاسبات ریاضی دقیق در طرحها ؛ دقت نظر در نقطه چین طرحها ؛ تطبیق صد در صد طرح با بافت ؛ وسواس در رنگرزی ؛ نهایت ظریف کاری در هارمونی رنگها ؛ووو.... از جمله مراحل و عواملی هستند که رعایت آنها در نهایت منجر به تولید یک قالی پورنامی می شود که بعضی از این نکات هر چند در نگاه اول مسئله مهمی بنظر نمی آید اما مسلما در جای خود از اهمیت خاصی برخوردار است و مجموع همین نکات بظاهر بی اهمیت است که در نهایت قالی پورنامی را صاحب ظرائف و لطائفی ویژه ساخته و از سایرین جدا می سازد.
کوتاه سخن اینکه ؛ در قالی پورنامی ؛ اغماض از کوچکترین نقص و چشم پوشی از کم اهمیت ترین عیب ولو آنکه حتی یک گره هم بوده باشد ؛ بطورعمدی و آگاهانه تقریبا امری نا ممکن و از نظر استاد پورنامی غیر قابل گذشت و چشم پوشی است .
تظارت استاد پورنامی بر مراحل بافت .
دخالت مستقیم استاد پورنامی در بعضی از مراحل تولید بحسب ضرورت .
نظارت استاد پورنامی بر مواد مصرفی .
نظارت استاد بر یکی از دارهای قالی در هنگام جابجایی قالی .
نظارت استاد بر قالی تولید شده .
دقت در ابعاد اجزاء قالی تولید شده .
مارک و امضاء :
وجود مارک و امضاء به هر نحو وشکلی درقالی های ایرانی می تواند دلایل گوناگونی داشته باشد که پرداختن به آنها مقصود این نوشتار نیست ؛ اما نقش مارک و امضاء بر قالی به هر دلیلی که بوده باشد از دیر بازاین ذهنیت را در عرصه قالی بدنبال داشته است که ؛ قالی امضا دارگویای برتری کیفیت است والبته این ذهنیت دراکثرموارد خالی ازحقیقت نیست؛ بگونه ایکه حتی در نزد خبرگان واهل فن نیز ؛ مارک و امضاء البته از نوع مستند و مشخص آن از اهمیت خاصی برخوردار بوده ودر ارزیابی و ارزش گذاری مادی و هنری قالی نقش موثری ایفا می نماید ؛ هرچند که این امر نیز گاهی دستاویزی بوده برای سودجویان و کج اندیشانی که همواره در صدد سوء استفاده از نام و آوازه دیگرانند و بدین سبب هتک حرمت و حیثیت از قالی ایران و دست اندرکاران دلسوز و صادق آن نموده و می نمایند .
مارک و امضاء در قالی های پورنامی در نقاط مختلفی از قالی ها جای می گیرد که علاوه بر دلایل دیگر؛ یکی از دلایل مهم این امر بالا بردن ضریب ایمنی درجهت کاهش سوء استفاده از امضاء پورنامی می باشد به جهت آنکه تنها تولید کننده است که می داند امضاء یا مارک را در کدام فرش ، در چه مکانی جای گرفته است ؛ لذا درقالی های پورنامی امضاء و مارک جای و شکل ثابتی نداشته ، و فرم و مکان آن به تصمیم و اراده تولید کننده بستگی دارد .
ناگفته نماند که بنابر اظهار استاد پورنامی ، علاوه بر مارک و امضاء مرئی ، درهرقالی یک مشخصه رمزی و پنهان نیز وجود دارد که فقط خودشان از آن آگاهند ، یعنی چنانچه حتی قالی پورنامی به بهترین شکل ممکن کپی برداری شود ، باز هم نمی تواند جایگزین تولیدات اصل گردد .از اینروی مارک و امضاء در فرشهای پورنامی از اهمیت و جایگاه ویژه ای برخورداراست و در صورت مستند و صحیح بودن ؛ متضمن کیفیت و در حکم برگ ضمانت کیفی قالی از جانب تولید کننده می باشد .
نوعی از مارک و امضاء پورنامی که در متن قالی پس از حاشیه بافته شده است.
نوع دیگری از مارک پورنامی که در قسمتی از حاشیه کوچک بافته شده است.
نمونه ای دیگر از مارک و امضاء پورنامی که بطور برجسته بافی در ابتدای قالی بافته شده است .
البته لازم است در اینجا عین عبارت استاد پورنامی در مورد نقش مارک و امضاء درقالی هایشان ذکر شود که :
قالی پورنامی بهمراه مارک و امضاء بر روی قالی وفاکتور رسمی با امضاء پورنامی ، مورد برای همیشه مورد تضمین تولید کننده می باشد .
قالی های تولیدی پورنامی پس از اتمام مرحله تولید ، بر روی دار ، بطور دستی توسط استاد پرداخت کار پرداخت می شوند.
پرداخت نهایی قالی تولید شده ، توسط استاد کاربطور دستی برروی زمین انجام می شود .
دفتر کارگاه ، استاد پورنامی تمامی مشخصات فنی و هنری ، وهمچنین هزینه های تولید تمام قالی ها را تا به امروز ثبت و ضبط و حفظ نموده اند .
یکی از قالیهای نفیس پورنامی .
یکی از تولیدات نفیس و زیبای پورنامی .
یکی از قالیهای تولیدی پورنامی با رنگ متن فیروزه ای .
پشتی زیبایی از تولیدات پورنامی .
عکسی از سالن ورزش کارگاه پورنامی و بافندگان در حال ورزش .
عکسی دیگر از بافندگان گارگاه پورنامی در حال ورزش .
باشد تا این گفتار موجز ومختصر در شرح و وصف یکی از بزرگان عرصه قالی ، سرنخی باشد برای تمامی آنانیکه جویای چند و چون هنر و صنعت اند ، خصوصا دانش جویان و دانش پژوهانی که بدنبال دریافت مطالب ازمنابع مستقیم می باشند .
به فضل حق درمقاله آتی به معرفی یکی از خبرگان عرصه قالی آذربایجان خواهیم پرداخت .نکته : تمامی نکات و مطالب مطروحه در مطلب فوق بطور مستقیم از استاد حاج ابراهیم پورنامی اخذ شده است.
توضیح : به جهت عدم وجود عکس های لازم ، بعضی از عکس ها از روی فیلم مرحمتی استاد پور نامی به بنده ، کپی برداری شده که از کیفیت چندان مناسبی برخوردار نیستند ، لذا بابت این نقیصه پیشاپیش از خوانندگان محترم پوزش می طلبم.
Saeid Ronaghian Tabrizi
|
![]() | لکه بری در فرش (60422 بازدید) |
![]() | توجه به فرش در دکوراسیون داخلی (34333 بازدید) |
![]() | شرایط عضویت در انجمن علمی فرش ایران (28382 بازدید) |
![]() | اطلاعاتی در مورد گلیم و انواع آن (26895 بازدید) |
![]() | انواع گره ها در فرش ایرانی (26758 بازدید) |
![]() | اعضای پیوسته (23613 بازدید) |
![]() | نام و نام خانوادگی اعضای دانشجویی (21160 بازدید) |
![]() | نشانی و تلفن انجمن علمی فرش ایران (20023 بازدید) |
![]() | شیوه های بافت در فرش ایرانی (19767 بازدید) |
![]() | بخش ها (19155 بازدید) |