نشریه علمی گلجام

سرمقاله: چگونه بازارهای از دست رفته را بازیابیم؟ سردبیر

حبیب اله آیت اللهی

این عنوان، پرسشی است که ذهن همه ی تولیدکنندگان، فروشندگان و بازرگانان فرش های دستباف را به خود مشغول داشته است. برای من که از بیرون از پیشه ی فرش بافان و فرش فروشان و بازرگانان فرش، برین ‏صنعت می نگرم، پرسشی دیگر نیز مطرح است که شاید پاسخ آن پاسخ ‏نخستین هم باشد: آیا حقیقتا بازارهای ما از دست رفته اند یا ما آنها را از دست داده ایم؟
‏اگر به کاربرد فرش بنگریم، و ویژگی های بازارهای مان را یک بررسی علمی کنیم، به خوبی د‏رخواهیم یافت که عامل اصلی این «از د‏ست رفتن!» تولیدکنندگان هستند و نه بازار! بازار را، حقیقی یا حقوقی، چه کسانی به وجود می آورند؟: تولیدکنندگان، فروشندگاذ و خریداران؛ و ‏این خریداران هستند که اگر نخرند، فروشی هم نخواهد بود و بنابراین، تولید هم متوقف شده و سرمایه راکد می ماند و ارزش اقتصادی خود را هم از دست می دهد. در افت و خیز بازار و تغییرات شاخص های زندگی و تورم مالی در اقتصاد بومی و جهانی، ممکن است تولیدکننده و یا فروشنده، به امید فروش بهتر و سودی بیشتر، فرش را ارنبار کند؛ ولیکن، ‏خریدار فرش را برای انبار کردن نمی خرد، او به فرش به مثابه چیزی یا انگیزه ا‏یی که محیط زیست او را زیباتر کرده و ‏زندگیش را رونق و صفایی دیگر می دهد، و به طور کلی، برای استفاده ی روزانه اش آن را می خرد. او فرشی را می خرد که با محیط زندگیش، با فضاهایی که در اختیار دارد، و با سلیقه ی او و احساس زیبایی شناسانه اش هماهنگ و درخور باشد. و مشکل تولیدکنندگان ما ازین جا می آغازد.
د‏ر هر کجای جهان، مهندس معمار فضای زیست را، چه فردی و ‏چه اجتماعی، چه بیرونی و چه درونی، در ارتباط با نیازهای مادی و معنوی مردم آن سامان طراحی کرده و می سازد، و این مسئله است که در اصطلاح فرنگی «نورم» (norm‏) یا معیار گفته می شود. معیار ساختمانی برای مردمی که در سوئد یا در نروژ زندگی می کنند با معیار ساختمانی ‏برای مردم فرانسه و اسپانیا متفاوت است. نیز، معیار ساختمانی برای ساکنان شبه قاره ی هندوستان و مردم اروپای مرکزی متفاوت است. قد متوسط مردم استرالیا ۱۶۰ ‏صدم متر، برای سوئدی ها و شمال آمریکایی ها ‏صدم و برای فرانسویان، ۵ ‏صدم متر است. طول قد متوسط مردم ‏یک کشور یا یک شهر، معیار طول و عرض اتاق ها، تالارها و ارتفاع سقف های آنان است و وظیفه ی فرش، به مثابه ی کفپوش، پوشاندن کف ‏اتاق ها و تالارها در ارتباط با معیارهای زیبایی شناسانه ی این مردمی است که د‏ر آن فضاها زندگی می کنند.
‏تولیدکنندگان خاوری و یا باختری، برای تولیدهای صادراتی خود، به نیازهای ملت های مختلف می اندیشند و هر چیزی را به هرکجا صاد‏ر نمی کنند. تجربه یی کوچک من را به این امر واقف کرد‏: به هنگام ادامه ی تحصیل در فرانسه، یک دست استکان «پیرکس» ساخت فرانسه را با خود برده بودم و به دلیل بی احتیاطی، یکی دوتای آنها شکسته بود و «دست» من ناقص شده بود. با زحمت زیاد و سر زدن به فروشگاه های متعدد بالاخره نشانی و شماره تلفن کارخانه ی سازنده را یافتم و با آنها ارتباط ‏برقرار کردم. آنها از من یک نمونه از محصول را خواستند و چون من برایشان بردم گفتند «ما اینها را برای ایران، عراق و افغانستان می سازیم و شما نمی توانید در بازارهای فرانسه نمونه ی آنها را بیاید و آنگاه «دست ‏ناقص شده ی» من را گرفتند و یک دست کامل، ولی با تناسبات و طرحی ‏متفاوت به من دادند.
‏این چنین است که یک تولیدکننده بازارهای خود را حفظ خواهد کرد. زیرا تولیدی را که با فرهنگ مصرفی هندوستان ساخته است برای مردم اروپا صادر نخواهد کرد و پس باید که سرمایه گذار و تولیدکننده اندشه کند که برای کدام محیط، کدام مردم، با چه سنت ها و فرهنگی، فرش تولید می کند. اوست که باید از سویی، جامعه شناسی ملت های مختلف، شیوه ی زندگانی آنان، متوسط درآمد و متوسط پس اندازشان، توانایی خریدشان و عنایت آنان به استفاده از فرش در زندگی روزانه شان را بررسی کند؛ و از سوی دیگر، توجه داشته باشد که چگونه طرح و نقشی را به طراح یا نقاش سفارش دهد که با فرهنگ خریدارن آن مرز و بوم در تضاد نباشد، و حتی نیز، در ارتباط باشد. بنابراین، فرشی که برای فروش به آفریقا صادر می شود، با توجه به تنوع فرهنگی و مذهبی آفریقایان، با فرشی که به اروپا صادر می شود، باید متفاوت باشد. نیز ‏برای فروش د‏اخلی هم این بررسی ها باید انجام گیرد ‏و معیارهای رایج بازار نیز د‏گرگون شود. با معماری نوین ایران، که نقشه ها و طرح ها تقلیدهایی از معماری باختر زمین است، و معماری سنتی که نسبت هایی متفاوت و تقریبا تثبیت شده د‏ارند باید به گونه های متفاوت تولید و حتی ‏طرح و نقشی دیگر انایشید. هم اکنون تولیدکنندگان و بازارهای ما جز
فرش های «ذرع»، «ذرع و نیم»، «دو ذرع» و غیره، نسبت های دیگری نمی شناسند و این اندازه ها می توانند با معماری سنتی ما همخوانی داشته ‏باشد ولی نه با معماری نوین و نه با معماری های دکورهای مختلف. مسلم است که این گونه مطالعات و بررسی های جامعه شناسانه و ‏زیبایی شناسانه ی ملت های مختلف و مردمان مصرف کننده فرش، به سادگی و با بهایی اندک و مجانی انجام نمی پذیرد ولی سرمایه گذارینخستین درین امر سبب می شود سومندی و ارزش افزوده پسین فرش بیشتر و بیشتر شود. و دیگر شاهد این نباشیم که فرش های ما در انبارها راکد بماند و یا با شرمندگی به وطن خود بازگردند، و یا برای این که د‏ر توان خرید مردم باشد، کیفیت های فنی و زیبایی شناسانه ی خود ‏را از دست بدهد و به جای فرازیدن بر قله ی افتخار هنر ایرانی، پیوسته ‏و پیوسته « ‏فرود» و تنزل ارزش ها را شاهد باشند. در سرمقاله ی شماره ی پیش از این «فرود» و برخی دلایل آن سخن گفته شد و اینک یکی از راه های پیش گیری ازین فرود و بازاریابی بازارهای از دست داده شده (‏و نه از دست رفته) ارائه می شود. به امید تلاشی بهتر برای هنری والاتر و ایرانی سرافرازتر، آمین.

الگوهای هندسی در فرش صفوی

مریم کامیار

این مقاله به بررسی تناسبات هندسی پنج نمونه از شاخص ترین طرح های فرش صفوی، به عنوان یکی از مهم ترین سبک های هنر فرش در ایران می پردازد. فرایند بررسی شامل استفاده از روش های هندسی انتقال اندازه ها و جستجوی یافتن سنجه (مدول) مبنا برای تشخیص تناسب در فرش با هدف تعیین و مقایسه اندازه سنجه ها نسبت به یکدیگر بوده است. سپس یافته های حاضر با تحقیقات و تناسبات هندسی مرجع در هندسه ایرانی مقایسه شده است. در نهایت با هدف تعیین منشأ این نظام تناسبات، نتایج بررسی حاضر با تناسبات خاص موجود در هنرهای تزیینی دوره های تیموری، ایلخانی و سلجوقی که بر اساس نظریات محققان دارای تناسبات خاص و ویژه هستند، مقایسه شده است. نتیجه بررسی نشان می دهد فرش ها از تناسبی هندسی در کلیت خود برخوردار هستند. این تناسب ویژه شامل نسبت های مشخصی است که بین نقوش و ابعاد فرش و به طور کلی در تناسبات کل و جزء برقرار است.

بررسی تطبیقی نقوش دستبافته‌های ایل شاهسون و قفقاز

فتانه محمودی

شاهسون ها یا عشایر ایلسون (عشایر شاهسون بعد از انقلاب نام خود را به «ایلسون» تغییر دادند)، یکی از مهمترین طوایف شمال غربی و ترک زبان ایران به شمار می روند. سرزمین کنونی این ایل، منطقه کوهستانی اهر، مشکین شهر، دشت مغان، کناره های رود ارس و پاره ای دیگر از مناطق آذربایجان شرقی است. آنها به تولید سوماک، کیف گلیم (مفرش)، بافته های مسطح، رو کرسی، پالاس و ورنی شهرت دارند. در طرح و بافت گلیم های آنها نوعی محدودیت به چشم می خورد. از نگاره های بزرگ و برجسته، به صورت ردیفی استفاده شده است. اکثریت این نقوش در بافته های قفقاز و آناتولی نیز مشاهده می گردد. بعضی شباهت های اقوام شاهسون و قفقاز به حدی است که امکان تمایز آنها به سختی میسر است، به خصوص در بافته های قدیمی تر که مربوط به زمانی است که مرزهای جنوبی قفقاز و شاهسون یکی بوده اند. هدف از این تحقیق، بررسی تطبیقی عناصر تزیینی و نقوش گلیم های ایل شاهسون و منطقه قفقاز است. این مقاله با هدف پاسخگویی به سؤالات زیر نوشته شده است: ۱) نقوش تزیینی بافته های ایل شاهسون چه هستند؟، ۲) نقوش بافته های منطقه قفقاز چه عناصر تزیینی در بر دارند؟ و ۳) نقوش دو منطقه چه شباهت ها و تفاوت هایی با یکدیگر دارند؟ مقاله از نوع تاریخی و روش بررسی، توصیفی- تحلیلی است. بر اساس این روش ابتدا مناطق و سپس نقوش بافته ها توصیف و تحلیل می شوند. گردآوری مطالب از منابع کتابخانه ای و الکترونیکی انجام گرفته است.

بررسی نظام تولید و توزیع فرش‌دستباف به منظور ارائه راهکار مناسب با تکیه بر تبدیل نظام فشاری (Push) به نظام کششی (Pull)

نعمت الله آسایش

این تحقیق با هدف بررسی وضعیت نظام تولید[۲] و توزیع[۳] فرش دستباف[۴] مبتنی بر زنجیره تأمین ارزش[۵]، تلاش می کند تا اولاً نوع سیستم تولید و توزیع فعلی فرش دستباف را مشخص نماید و ثانیاً براساس نظر خبرگان و کارشناسان فرش دستباف به بررسی امکان پذیری تبدیل نظام فشاری[۶] به نظام کششی[۷] بپردازد. جهت دستیابی به این امر از روش تحقیق توصیفی شاخه پیمایشی و تبیینی استفاده شده است. جامعه آماری این مطالعه را خبرگان و کارشناسان آگاه به نظام تولید و توزیع فرش دستباف تشکیل می دهند و بر اساس شناختی که مرکز ملی فرش ایران از این افراد دارد، تعداد ۵۵ نفر به عنوان نمونه آماری انتخاب گردیدند. جهت جمع آوری اطلاعات از ابزار پرسش نامه استفاده شده است. نتایج حاصل از این مطالعه نشان می دهد که وضعیت فعلی نظام تولید و توزیع فرش دستباف ایران مبتنی بر نظام فشاری است. بدین معنی که هم در تولید و هم در توزیع این محصول کمتر به نظر و سلیقه مشتری توجه می شود و فعالان فرش دستباف ایران به عرضه فرش دستباف خود در بازارهای هدف می پردازند، به این امید که مشتری با ملاحظه فرش و هنر آنها تشویق به خرید گردد. اما در بسیاری از موارد این مهم کارساز واقع نمی شود و رقبای ایران در بازارهای هدف با درک این وضعیت به تولید و توزیع فرش های مورد دلخواه مشتریان هدف از نظر رنگ، شکل، اندازه، طرح و نقشه می پردازند. همچنین نتایج حاصل از این مطالعه نشان می دهد با برنامه ریزی و آگاه سازی فعالان فرش دستباف امکان تبدیل نظام تولید و توزیع مبتنی بر فشاری به کششی وجود دارد.

ارزیابی شیوه‌های طبقه‌بندی طرح و نقش فرش ایران

بیژن اربابی

تدوین نشدن کتب و مباحث هنرهای سنتی (خصوصاً فرش دستباف) براساس شیوه های علمی، همواره از جمله مواردی است که ذهن را به خود مشغول می نماید. سال هاست که ادبیات نوشتاری در زمینه طرح و نقش فرش به گونه ای عجیب بدون ساختار و توأم با نواقص بسیار ارائه می گردد و هر یک از بزرگان صاحب قلم در این حوزه از ظن خود – چه درست و چه نادرست - بر آن افزوده اند و آشنا و بیگانه پای در جای پای دیگری - ولو در راهی نادرست - می گذارند. این مقاله تلاشی کوچک را در راه پروراندن این نگاه آغاز نموده است که: جهت شناخت و طبقه بندی «طرح» و «نقش» قالی ایران نیازمند ساختار هایی متقن و محکم هستیم. مرور بخش هایی از کتاب هایی که از طرح و نقش نام برده و برای آنها طبقه بندی معرفی می کنند، نشانگر نا همگونی تعاریف، نامشخص بودن مآخذ و ساختار ها و همچنین تفاوت های فاحش آنها با یکدیگر است، چنانکه گویی برای طرح و نقش تنها مجموعه ای از عنوان ها و بدون هیچ هدفی شناختی و محتوایی گردآوری شده است. هیچ یک از این طبقه بندی ها اتکاء علمی لازم را دارا نیست، از این رو در پی شناخت طرح و نقش می باید شیوه و تعاریفی را اتخاذ نمود که جامعیت لازم را دارا باشد و فاقد بیانی صرفاً توصیفی و سلیقه ای باشد. از این رو این نوشتار نتیجتاً این نظر را مطرح می کند که «طرح» را می توان معماری و تصویر کلی نقش های جای گرفته در یک متن دانست و «نقش» را عنصری خواند که با توانمندی های خاص خود، طرح را می آراید.

بررسی بن‌مایه‌های انتزاعی در قالی هریس

حسن عزیزی

یک نقش از صافی ذهن انسان های مختلفی عبور می کند. دالان زمان و ذهن در شکل گیری طرح ها نقش مهمی ایفا می کنند. بسیاری از طرح ها و نقوش قالی محصول تبادلات فرهنگی ملت ها و اقوام مختلف هستند؛ همان گونه که بسیاری از محصولات فرهنگی و اجتماعی نظیر داستان ها، گویش ها، آداب و رسوم و... بین ملت ها و اقوام مختلف مبادله می گردند و در این مسیر رنگ و بو و لهجه محلی به خود می گیرند، نقش ها نیز از این قاعده مستثنی نیستند. نقش ها نیز در نقل و انتقالات خود از محلی به محل دیگر دچار تغییر و تحول می گردند. هر نقشی فرزند نیازهای جامعه خود در زمانی خاص محسوب می گردد، شاید هم این طرح و نقش در جوامع دیگر متناسب با نوع زندگی، عملکردی متفاوت داشته باشد و حتی با نامی دیگر معرفی و عرضه گردد. طرح های شکسته هریس نیز از این قاعده پیروی می کنند. طرح لچک ترنج شاه عباسی گردان را بافندگان این ناحیه به طرح شکسته تبدیل کرده اند و به مرور با تغییرات صورت گرفته به روش ذهنی و ابداعات نو در طرح ها، الگوهای بصری تازه ای به فرهنگ تصویری فرش عرضه شده است. وجود ارتباط بین نقش مایه هایی مثل گوبک، لَلَک، سوقوردی و... در قالی هریس و بُن مایه های اسطوره ای تأمل برانگیز است. بافندگان ذهنی باف این حوزه، با بهره گیری از عامل تشبیه و انتزاع به خلق مجموعه ای از نقش مایه های بدیع پرداخته اند.

هور شریعتمدار، هویتی پنهان در عرصه فرش دستباف

امیر حسین چیت سازیان

در عرصه فرش دستباف ایران، مناطقی گوناگون با دیرینه ای متفاوت وجود دارند که برخی از آنها همچنان ناشناخته باقی مانده یا به فراموشی سپرده شده اند. یکی از این موارد منطقه باستانی «ایج» و فرش هور شریعتمدار است که در زمانی نه چندان دور، از شاهکارهای بی نظیر فرش بافی فارس محسوب می شد. بی تردید از جمله پژوهش های ضروری در پهنه فرش دستباف، بیرون کشیدن و آشکار نمودن چنین گنجینه های فرهنگی از زیر غبار ها و ناپیدا های روزگار است. پژوهش حاضر با هدف معرفی این هویت پنهان با همه ویژگی هایش و از جمله خصوصیات طرح و مفاهیم نهفته در آرایه های نمادین آن صورت پذیرفته است و با استفاده از مطالعه میدانی و کتابخانه ای تلاش کرده توانمندی های هنرمندان خلاق و بافندگان گمنام این فرش خاص را در معرض مطالعه پژوهشگران و علاقه مندان فرش این مرز و بوم قرار دهد. ناگفته های آشکار شده در این جستار، می تواند به افزایش داده های مورد نیاز در برنامه ریزی ها و پژوهش های کاربردی فرش ایران مساعدت نماید. همچنین این تحقیق اصیل، از امحاء اطلاعات فرش مورد نظر پیشگیری نموده و زمینه های احیاء و رونق دوباره آن را در منطقه ایج و استهبان فارس فراهم می کند.

تعیین مزیت نسبی و شناسایی بازارهای هدف فرش دستباف ایران

حمیده خاکسار آستانه

فرش مهمترین کالای صادرات غیر نفتی کشور است که طی چهار دهه گذشته، بیش از ۲۵ درصد ارزش صادرات غیر نفتی را به خود اختصاص داده و صادرات کشور از این کالا تأثیر چشمگیری پذیرفته است. بر این اساس، هدف این تحقیق بررسی عملکرد صادراتی فرش دستباف ایران و شناسایی بازارهای هدف و موانع حضور در آنهاست. بدین منظور ابتدا مزیت نسبی فرش دستباف ایران با استفاده از شاخص های RCA ، RSCA و طی سال های ۲۰۰۰-۲۰۰۵ میلادی محاسبه شد، در ادامه جهت انتخاب مناسب ترین بازارهای بالقوه صادراتی ابتدا کشورهای وارد کننده فرش شناسایی و سپس با به کارگیری روش تاکسونومی عددی(Taxonomy) این بازارها اولویت بندی شدند. نتایج مطالعه نشان داد که کشور ایران در صادرات فرش دارای مزیت نسبی صادراتی است، اما روند نزولی مزیت نسبی فرش دستباف طی سال های مورد مطالعه حاکی از تضعیف موقعیت رقابتی این کالا در سطح جهان است. به عبارت دیگر نزولی بودن شاخص مزیت نسبی فرش دستباف حرکت کشور به سمت از دست دادن تخصص در صادرات فرش را نشان می دهد. همچنین نتایج اولویت بندی بازارهای هدف نشان داد به ترتیب کشورهای آمریکا، امارات، ژاپن و آلمان عمده ترین بازارهای صادرات فرش دستباف ایران هستند.