نشریه علمی گلجام

سرمقاله: سال بین المللی الیاف طبیعی

سیدجلال الدین بصام

به پیشنهاد فائو سال ‏میلادی از سوی مجمع عمومی سازمان ملل به عنوان سال بین المللی الیاف طبیعی نامیده ‏شد. الیاف طبیعی با تولید ۳۵ ‏میلیون تن در سال و اشتغال ‏میلیون ها نفر در سراسر جهان و کمک به محیط زیست در جذب گازهای مضر و اصدار گازهای مفید جایگاه مهمی در زندگی بشر دارد. تا ‏سال پیش عمده پوشاک مردم جهان با استفاده از این الیاف تأمین می شد و از آن پس با اوج گرفتن تولید الیاف مصنوعی، کاهش مصرف الیاف طبیعی نگرانی هایی را در جوامع بشری و تولیدکنندگان این الیاف ایجاد کرد. در این سال انتظار می رفت که موضوع الیاف طبیعی جایگاه ویژه ای بیابد و تولیدکنندگان انواع الیاف طبیعی با همکاری مشترک یکدیگر بر جنبه های مثبت الیاف طبیعی تاکید نمایند. اهداف سازمان ملل از اعلام این سال در موارد زیر خلاصه می شود:
افزایش آگاهی عمومی و در نتیجه افزایش تقاضا برای الیاف طبیعی
‏تشویق دولت ها برای رسیدگی به مسائل و مشکلات تولیدکنندگان الیاف طبیعی
توسعه همکاری مداوم و موثر بین المللی در میان تولیدکنندگان انوع الیاف طبیعی
توسعه کارآیی و استمرار صنایع مرتبط با الیاف طبیعی‏کشور ایران در میان کشورهای تولیدکننده الیاف طبیعی جایگاه برجسته ای را دارا ‏است، به گونه ای که در سال ۲۰۰۷ میلادی در زمینه تولید پشم رتبه چهارم، در زمینه ‏تولید ابریشم رتبه پنجم، در زمینه تولید پنبه حدواًرتبه بیستم و در زمینه صادرات کرک رتبه ششم جهانی را دارد. از آنجا که خوشبختانه میز‏ان اقبال عمومی به الیاف طبیعی در ‏ایران بالا است و همچنین تولیداتی که از این الیاف استفاده می کنند زیاد است، تقریبا تمامی تولیدات الیاف در داخل کشور به مصرف می رسد.
‏فرش دستباف ایران مهمترین کالای ایرانی است که اکثر تولیدات داخلی الیاف طبیعی ‏را مصرف کرده و با استفاده از کیفیت مناسب این الیاف به غنوان مرغوب ترین قرش ‏دستباف در جهات مطرح است. البته سایر عوامل تولید فرش دستباف نظیر طرح های نفیس و بی نظیر و استادکاری بافندگان ایرانی و بقیه عوامل دخیل در این میان جایگاه ‏خود را دارند. در مقابل فرش دستباف ایرانی که تماماً از مواد اولیه طبیعی استفاده ‏می کند، کالاهای دیگری در جهان عرضه می شود که از الیاف مصنوعی مانند اکریلیک، پلی پروپیلن، نایلون و غیره ‏استفاده ‏می کنند.
‏متاسفانه ناآگاهی عموم مردم جهان از مضرات الیاف مصنوعی وسیله ای است در دست تولیدکنندگان این گونه کالاها که بتوانند با استفاده ‏مناسب از توانائی ها و امکانات متفاوت الیاف مصنوعی در تولید کالاهایی متنوع و جدید به عنوان رقیبی جدی برای فرش دستباف ایرانی و حتی فرش دستباف سایر کشورها مطرح شوند. بازار جهانی زیرانداز در طی ده ‏سال گذشته از حدود ۵ ‏میلیارد دلار به حدود ‏میلیارد دلار رسیده ‏و در این بین بازاژ زیرانداز دستباف از حدود ۳/۱ ‏میلیارد دلار به حدود ۵/۱ میلیارد ‏دلار رسیده است. بنابراین مشخص است که بازار سایر کالاها که میزان بیشتری از الیاف مصنوعی استفاده ‏می کنند افزایش چشمگیرتری داشته است.
‏اعلام سال مخصوص برای الیاف طبیعی می تواند در افزایش آگاهی عمومی به مزایای الیاف طبیعی بسیار موثر باشد. در این سال با توجه خاصی که به موضوع الیاف طبیعی شده ‏تعداد ‏برنامه شامل کنفرانس، سمینار، نمایشگاه ‏، نمایش مد لباس، بازدید و غیره ‏توسط کشورهای مختلف جهان در تقویم فائو گنجانده ‏شده ‏است که توجه عموم مردم را به این موضوع جلب نمایند. یکی دیگر از اهداف اعلام این سال، جلب توجه و همکاری دولت ها برای رسیدگی به مسائل و مشکلات دست اندرکاران این صنعت بوده ‏است. همچنین بنا بوده که بخش خصوصی و تولیدکنندگان الیاف طبیعی با تعامل نزدیک با یکدیگر در این زمینه تلاش مضاعفی به خرج دهند.
‏در ایران علی رغم تمام مزیت های نسبی که در این خصوص وجود دارد مجامع و دستگاه های مسئول و بخش خصوصی حرکت فعالی صورت نداد، به گونه ای که از بین ‏برنامه مورد اشاره، فقط یک مورد در ایران انجام می شود. علی رغم اهمیتی که مواد اولیه طبیعی- به خصوص برای فرش دستباف- دارد، در این سال شاهد حرکت مثبتی در ساماندهی این موضوع مهم نبودیم. برای تشریح بیشتر موضوع به موارد زیر توجه شود:
۱- پنبه که یکی از تولیدات نه چندان قدیمی، ولی درعین حال حائز اهمیت بسیار برای ‏صنعت نساجی و فرش محسوب می شود، با چالش های بسیاری مو اجه شده ‏است.
‏سطح زیر کشت پنبه ظرف ‏سال تقریباً نصف شده است (میزان ۳۸۳۵۸ ‏هکتار در سال ۱۹۹۷ به میزان ‏هکتار در سال ‏کاهش یافته است) و یک ‏سوم از میزان تولید در این ده سال کاسته شده است (از ۱۳۷ ‏هزار تن در سال ‏به ۵ ‏هزار تن در سال ‏کاهش یافته است). به غیر از کاهش میزان تولید، نوع پنبه تولیدی در ایران با بسیاری از دستگاه های جدید نساجی همخوانی ندارد و ‏عملا غیرقابل استفاده است. این امر دلیلی شده است تا صنایع نساجی مجبور شوند نزدیک به ۳ ‏هزار تن پنبه از خارج وارد کنند و در عین حال بیش از ‏هزار تن از پنبه داخلی صادر شود. از هر دوی این مسائل مهم تر، نداشتن دیدگاه صحیح در زمینه فرآوری وش پنبه به پنبه محلوج و قابل ریسیدن است. این کار که شاید یکی از مهم ترین مراحل تولید الیاف پنبه است مورد کمترین توجه قرار گرفته به طوری ‏که در بدنه دانشگاهی و تحقیقاتی کشور، هیچ گونه برنامه اموزشی و پژوهشی ‏برای این مرحله از کار انجام نشده است. یکی از دلایل آن می تواند سرگشتگی این قسمت از تولید بین وزارت های جهاد کشاورزی و صنایع باشد. از یک منظر، تولید
‏وش پنبه در مزرعه کاری است که مستقیما کشاورزی محسوب می شود و از طرف دیگر، تا وش پنبه به صورت الیاف در نیامده ‏باشد به عنوان یک ماده ‏اولیه صنعت ‏نساجی محسوب نمی شوذ. تبدیل وش پنبه به مواد اولیه ریسندگی در کارخانجات پنبه پاک کنی صورت می گیرد که امری است بین الامرین، و متولی مشخصی ندارد. بسا که بسیاری از مشکلات الیاف پنبه در این مرحله قابل رفع کردن باشد و یا حتی ممکن است در این مرحله مشکلاتی به مشکلات پنبه اضافه شود. بنابراین لازم است که با بررسی دقیق تر این مرحله از کار، نسبت به تعریف طرح های تحقیقاتی، دوره های آموزش مهارتی و در صورت لزوم سرمایه گذاری و ارتقاء کمی و کیفی کارخانجات پنبه پاک کنی اقدام شود.
۲- پشم ایرانی یکی از مرغوب ترین پشم ها برای تولید قالی است. ۵ ‏هزار تن پشم در کل کشور تولید می شود. این کالای باارزش دارای ویژگی های برجسته ای ‏است که متاسفانه مورد غفلت واقع می شود. تعداد کارخانجات پشم شویی ایران شاید از تعداد انگشتان دست تجاوز نکند و این تعداد کارخانه فقط می توانند تا ‏حداکثر ‏درصد از پشم تولیدی را بشویند. مابقی پشم تولید شده به صورت ‏شستشوی خانگی، گرده شور و یا حتی ناشور مورد ‏مصرف واقع می شود‏. این عمل علاوه ‏بر آنکه از کیفیت پشم می کاهد موجب افزایش هزینه رنگرزی و فقدان برق و جلای فرش تولید شده ‏می شود از سوی دیگر چربی که به الیاف ‏پشم چسبیده ‏است در صورت جداسازی و پالایش دارای ارزش افزوده ‏بالایی است. با شستشوی پشم در واحه های بزرگ پشم شویی و استحصال چربی پشم، علاوه بر جلوگیری از آلودگی بسیار زیاد محیط زیست، درآمد خوبی برای دست اندرکاران حاصل می شود و در حقیقت از دور ریختن یک گنج ناپیدا جلوگیری می شود. در عین حال کیفیت فرش ایرانی که با پشم شسته شده مناسب تولید می شود افزایش یافته و بهای فرش نیز افزایش خواهد یافت.
۳- براساس آزمایش ها و تجربیات به عمل آمده، ابریشم ایرانی هرچند که برای ‏کاربرد در پوشاک نیازمند انجام کارهای تحقیقاتی بیشتر و احیانا اصلاح نژاد است، ولیکن در کاربرد آن برای فرش دستباف، به عنوان بهترین ابریشم محسوب می شود. متاسفانه با اتخاذ برخی رویکردهای نامناسب در زمینه تولید ابریشم ایرانی و در کنار آن واردات ابریشم خارجی، این صنعت و رشته کاری رو به افول است. طبیعی است که کاهش روند تولید ابریشم، یاس و ناامیدی در بین محققان ایجاد می کند و علی رغم تعداد طرح های تحقیقاتی قابل توجهی که در زمینه تولید ابریشم صورت گرفته است، نتایج در خور توجهی دیده نمی شود. از سوی دیگر، همانند ‏پنبه و پشم، مرحله تولید ابریشم به عنوان فعالیتی کشاورزی و مرحله تولید محصول ابریشمی به عنوان فعالیتی صنعتی محسوب می شود. مرحله فی مابین این دو مرحله، ‏یعنی ابریشم کشی، هم امری صنعتی محسوب می شود و هم تکمیل و فرآوری کالای کشاورزی، به این ترتیب علی رغم ذخیل بودن ذو وزارتخانه در این بخش از تولید ابریشم و کالای ابریشمی در ایران، سامان دهی مشخصی وجود ندارد و بسیاری از عیوب ابریشم ایران در این مرحله به نخ وارد می شود. با صرف وقت و ‏بودجه لازم و انجام تحقیقات کاربردی به راحتی می توان از این صنعت کارآفرین (زیرا بخش هایی از کشاورزی نظیر توسعه توتستان ها و پرکردن اوقات فراغت کشاورزان و ... را به همراه ‏دارد) حمایت به عمل آورد. آشنا نمودن تولیدکنندگان ‏فرش ابریشم با ابریشم ایرانی و تبلیغ و تشویق ایشان به استفاده از ابریشم ایرانی از ‏برنامه های حمایتی نسبتا ساده از این بخش از تولید الیاف طبیعی در ایران است.
۴- الیاف د‏یگری در ایران وجود دارند که به صورت طبیعی تولید می شوند و با برنامه ریزی های لازم می توان شاهد ارتقاء خوب آنها بود‏. به عنوان مثال کرک بز ایران از مرغوب ترین کرک های جهان است که متاسفانه به صورت خام صادر می شود، در حالی که ارزش افزوده بسیار بالایی دارد و با توسعه عبابافی های ‏سنتی و پوشاک ‏سنتی که د‏ر نایین، یزد‏، کاشان و سایر نقاط ایران جریان د‏اشته و دارد می تواند به یکی از پردرآمدترین بخش های نساجی تبدیل شود. الیاف آزبست که از بزرگترین معدن خاورمیانه د‏ر منطقه نهبندان استخراج می شود ‏می تواند به شرط انجام تحقیقات در زمینه نحوه کارکردن و کاهش صدمات بدنی و سرطان زایی آن و همچنین صادر نمود‏ن آن، درآمد خوبی نصیب کشور نماید.
‏همچنین استحصان الیاف ساقه ای از گیاهان موز و شاهدانه که در ایران کشت می شوند و کاربرد ‏آن به صورت الیاف در فرش د‏ستباف و یا به صورت کامپوزیت ‏در منسوجات عمرانی از هدایای الهی است که مورد توجه قرار نمی گیرد.
‏در پایان پیشنهاد می شود علی رغم اینکه سال بین المللی الیاف طبیعی رو به اتمام است و متاسفانه اقدام سازنده ای در این خصوص در ایران صورت نگرفته است، کمیته ای متشکل از نمایندگان وزارت جهاد کشاورزی (بخش های تحقیقاتی پنبه، علوم دامی و ابریشم و موسسه آموزش علمی-کاربردی)، وزارت صنایع (اداره کل نساجی) و وزارت بازرگانی (مرکز ملی فرش ایران) و اتاق بازرگانی و صنایع و معادن تشکیل شود تا با هماهنگی یکدیگر در خصوص برنامه های آموزشی، تحقیقاتی، ترویجی، تولیدی و سرمایه گذاری در زمینه الیاف طبیعی اقدام نمایند.

اندازه‌گیری سطح بلوغ الکترونیک سازمان‌های درگیر در صادرات فرش دستباف ایران

مرتضی فرجی

این مقاله درصدد تعیین میزان بلوغ تجارت الکترونیک (میزان استفاده از ابزارهای الکترونیکی در فعالیت های سازمان ها) در زمینه صادرات فرش دستباف[۱] ایران است تا بتوان از آن به عنوان پایه ای برای شناخت وضعیت کنونی و در نتیجه ارائه راهکار هایی برای ارتقاء سطح بلوغ الکترونیکی[۲] (رسیدن به مراحل بالاتر از بلوغ تجارت الکترونیک) سازمان های پشتیبانی کننده از صادرات، شرکت های صادر کننده و سازمان متولی فرش دستباف بهره گرفت. برای نیل به این منظور از مدل سیستماتیک بلوغ فرایند صادرات[۳] کالا - که دارای دیدگاه سیستمی بوده و دربر گیرنده هر دو بعد سازمانی و کار بردی است - استفاده شده است. مؤلفه های آن با استفاده از پرسشنامه طراحی شده (طیف لیکرت) از طریق میانگین فرضی (۳=µ) و درصد پاسخ های داده شده به هر گزینه توسط نرم افزار SPSS مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند و رد یا عدم تأیید آنها نیز با استفاده از آزمون T و ANOVA صورت پذیرفت و از آنجا که در مدل بلوغ دو بعدی[۴]، میزان سطح بلوغ الکترونیکی صادرات برابر است با سازمان هایی (شرکت ها) که کمترین میزان بلوغ را دارند، لذا با بررسی نتایج مشخص شد که شرکت های صادر کننده فرش دستباف با قرار گرفتن در مرحله اول، پایین ترین مرحله را به خود اختصاص داده اند. بنابراین بلوغ صادرات در مرحله اول تعیین می شود. این درحالی است که سازمان های پشتیبانی کننده و سازمان متولی فرش دستباف در مرحله چهارم بلوغ الکترونیکی قرار گرفته اند.

تأویل و تفسیر معانی نمادین نقش‌مایه ماهی در قالی‌های دوره صفویه با نظر به مثنوی معنوی مولانا

مهناز شایسته فر

یکی از نقوشی که در آثار هنری ایران از دیرباز تا کنون به کار رفته، نقش مایه ماهی است. ماهی علاوه بر زیبایی فوق العاده در فرم، دربردارنده معانی عمیق و نمادینی است که موجب شده هنرمندان در دوره های مختلف به ترسیم و خلق دوباره آن بپردازند. از جمله این آثار هنری، قالی های دوره صفویه است. ماهی علاوه بر نقش مهمی که در باور ایرانیان باستان و اساطیر شان داشته، در فرهنگ و اعتقادات اسلامی نیز از جایگاه خاص و قابل تأملی برخوردار است. از آنجایی که مولانا در مثنوی معنوی تفسیر خاصی از معانی نمادین ماهی ارائه داده است، در این مقاله کوشیده شده تا معانی نمادین نقش مایه ماهی در قالی های صفویه با نظر به تفسیر مولانا مورد بررسی قرار گیرد. لذا پاسخ به سؤالات زیر، مورد نظر بوده است: (۱) ماهی در اعتقادات ایرانیان باستان و قرآن، چه جایگاهی دارد؟؛ (۲) ماهی در مثنوی معنوی، حاوی چه مفاهیم نمادینی است؟ و (۳) نقش مایه ماهی در قالی های صفویه با نظر به مثنوی معنوی، چه مفاهیم نمادینی را در خود گنجانده است؟ به طور کلی، این نقش مایه حامل معانی نمادین گوناگونی همچون عارف و سالک حقیقت، انسان کامل و انسان بهشتی است و گاه معنایی متفاوت با معانی مذکور، مانند زمین، جسم و انسان دنیوی می یابد. اما مفاهیم دسته اول در نقش مایه ماهی، مصداق بیشتری یافته اند.

بازخوانی تحولات تجاری صنعت فرش در عصر صفوی

عابد تقوی

به باور بسیاری از متفکران و مورخان تاریخ ایران در دوران اسلامی، عصر صفوی همواره به عنوان شکوه مندترین و مقتدرترین حکومت ملی- مذهبی با حاکمیت دولت مرکزی شناخته شده است. در این دوره با ایجاد زیرساخت های نوین حکومتی در عرصه های مختلف سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، تحولی شگرف در حیات اجتماعی جامعه عصر صفوی رخ داد. در پویایی حیات اجتماعی صفویان، مؤلفه های اقتصاد و تجارت و فراهم نمودن زیرساخت های اجرایی آن نقش مهمی را ایفا کرده، به طوری که از اولویت های اصلی در سیاستگذاری کلان شاهان صفوی محسوب می شده است. ظرفیت های قابل تأمل در صنعت فرش با وجود مراکز تهیه مواد خام نظیر ابریشم، کتان، پنبه و همچنین تولید فرش های ممتاز در کارگاه های بافندگی شهرهای اقتصادی این دوره، بستر های لازم را برای بالفعل نمودن تجارت کالای راهبردی فرش فراهم ساخت. در این مقاله سعی شده با بهره گیری از رویکرد تحلیل تاریخی و بررسی تاریخ های معتبر عصر صفوی و سفرنامه های اروپاییان، به نقش و جایگاه صنعت فرش در تجارت خارجی حکومت صفوی پرداخته شود. همچنین در پژوهش حاضر تلاش شده به این پرسش اصلی که شهرهای با عملکرد اقتصادی چه نقشی در فرایند تجاری شدن صنعت فرش داشته اند، پاسخی منطقی داده شود.

بررسی نقشمایه درخت بید مجنون در قالی «نقش خشتی» استان چهارمحال و بختیاری

حمید صادقیان

طرح درخت یکی از مهمترین و اصیل ترین نقشمایه های تزیینی و عرفانی در هنر بشری است. گونه های مختلف درخت و گیاه که به نوعی نماد انسان نیایشگر نیز بود از دوره های کهن در آثار تاریخی ایران و البته دیگر ملل جهان هویداست که هر نوع از آن بیانگر مفهوم خاصی بوده و در موارد متعدد، معانی گوناگون دارد. نمونه ای از آن درخت بید مجنون است که در نگاره ها و آثار هنری ایران، خصوصاً فرش دستباف بعضی از مناطق نمایان است. به همین ترتیب، قالی استان چهارمحال و بختیاری که در رسته فرش های روستایی- عشایری قرار دارد، بستر این نقشمایه به ویژه در قالی نقش خشتی است. در این مقاله ضمن معرفی گونه هایی از این نقشمایه، به بررسی فرمی و معنایی آن در قالی نقش خشتی مناطق مختلف استان چهارمحال و بختیاری پرداخته شده است.

بررسی سلامت روانی و فرسودگی شغلی در گروهی از بافندگان فرش

سید سلمان علوی

سلامتی عبارت است از رفاه کامل جسمی، روانی و اجتماعی و سلامت روان به عنوان بخش مهمی از سلامت فرد تعریف می شود. فرسودگی شغلی مقوله ای است که تحت تأثیر عوامل مختلفی نظیر محیط شغلی قرار دارد. هدف از این مطالعه بررسی سلامت روانی و فرسودگی شغلی در گروهی از بافندگان فرش دستباف و مقایسه با گروه کنترل در شهرستان نایین است. این مطالعه از نوع توصیفی تحلیلی بوده و نمونه آن حدود ۲۰۰ نفر از بافندگان کارگاه های بافندگی و افراد گروه کنترل را تشکیل می دهد. گروه نمونه و کنترل از نظر سلامت روانی و فرسودگی شغلی ارزیابی شده و دو گروه با یکدیگر مقایسه شدند. ابزار این پژوهش عبارتند از: پرسشنامه سلامت روانی SCL-۹۰ برای اندازه گیری سلامت روانی و پرسشنامه MBI برای اندازه گیری فرسودگی شغلی که در تحقیقات مختلف روایی و پایایی این پرسشنامه ها به اثبات رسیده است. نتایج با استفاده از نرم افزار SPSS و با استفاده از روش های آمار توصیفی و T-Test مورد تجزیه و تحلیل آماری قرار گرفت. نتایج نشان داد بین دو گروه در خرده مقیاس های افسردگی، اضطراب، خودبیمار انگاری، حساسیت بین فردی، پرخاشگری، فوبیا و روان پریشی تفاوت معنی داری وجود دارد اما در خرده مقیاس های وسواس و پارانویا تفاوت دو گروه معنی دار نیست (P <۰/۰۵). بر اساس نتایج این مطالعه تفاوت معنی داری نیز میان نمرات خرده مقیاس های فرسودگی شغلی در دو گروه وجود دارد (P <۰/۰۵). این پژوهش نشان داد که سلامت روانی و فرسودگی شغلی با یکدیگر مرتبط بوده و مشکلات روان شناختی و فرسودگی شغلی در بافندگان فرش نسبت به گروه کنترل بیشتر است.

بازشناسی پردیس در بستر نماد‌گرایانه معماری و فرش ایران

امیرحسین چیت سازیان

«باغ» و «فرش» گویاترین آثار هنری ایران بوده که ریشه در فرهنگ و تمدن داشته و با طبیعی ترین علایق و عواطف، اعتقادات و باورهای انسانی مأنوس هستند. در واقع هم هنرمندان باغ سازی و باغ آرایی و هم هنرمندان فرش بافی و طراحی فرش، زیباترین و ممتازترین تلاش ها را به منظور تجلّی ماهرانه و مطلوب ذوق، فکر، احساس، رمز و رازهای درونی و ذهنی خود و باورهای مردم به کار می گیرند. در این مقاله رابطه این دو هنر سنتی ارزشمند در ایران و جایگاه باغ و پردیس در طراحی فرش ایران، پس از بررسی مباحث نظری، با مقایسه نقشه و طرح باغ ها و فرش های باغیِ مشخص شده کنکاش گردیده است. همنوایی طرح باغی فرش ایران با باورهای آئینی ایرانیان و هماهنگی طرح کلی قالی های باغی با ساختار کلی باغ ایرانی از نتایج این بررسی است. نتیجه دیگر آنکه هنرهای سنتی درعین تنوع درصورت، از یک معنا سخن می گویند و بر حقیقت واحدی دلالت می نمایند.

صورت های متنوع درخت زندگی بر روی فرش های ایرانی

حسین عابد دوست

درخت زندگی رمز «محور جهان» و درختی همیشه سبز است که میوه هایش ابدیت و بی مرگی را همراه دارد و هستی همه درختان است. تحلیل حاضر در پی معرفی صورت های مختلف درخت و گیاه مقدس (درخت زندگی) بر روی فرش های ایرانی است. علاوه بر این با مقایسه مفاهیم باستانی تر این صورت ها، اصل تداوم حیات مفاهیم این نماد را بر روی قالی ها مورد توجه قرار می دهد. ابتدا به بررسی ارتباط درخت زندگی با نمادهای محراب و نور، سبو، حیوانات محافظ، نیلوفر و سیمرغ پرداخته، نمونه های موجود در هنر باستانی ایران و اسطوره های زرتشتی را یافته و سپس طرح درخت زندگی را همراه با این نمادها بر روی قالی های ایرانی را معرفی می کند. شواهد نشان می دهد این نمادها با مفهوم برکت و باروری مرتبط است و تداوم این مفهوم نیز بر روی فرش ایرانی وجود دارد. محراب به مثابه مکان ارتباط عالم زمینی با جهان ملکوتی، قندیل به مثابه نور، نیلوفر نماد جاودانگی و تجدید حیات و سبو یا گلدان نماد برکت و باران آوری است. سیمرغ و دیگر حیوانات، محافظ آن به شمار می روند، که این امر خود یادآور اسطوره های ایرانی مرتبط با مفهوم درخت است. از طرفی خیال بهشت که اندیشه ای بنیادی در تمدن ایرانی است و اعتقاد به وجود درخت خیر و شر و درخت حیات در بهشت، از موارد موثر در تصویرگری درخت مقدس بر روی قالی های باغی است. در این باغ ها درخت سرو، درخت بید، درخت گلدار و تاک و همچنین صورت های استلیزه درختی ظاهر می شوند. نقوش قابقابی (بختیاری و چهارمحال)، نقوش تکراری درختی و ترنجی با تکرار درخت در چهار جهت متقارن، شیوه دیگری از نقش پردازی درخت زندگی در بهشت است.