نشریه علمی گلجام

سرمقاله: بازار فرش دستباف و بازار هنر | سردبیر

حبیب اله آیت اللهی

در گفتار پیش از بازیابی بازارهای از دست رفته سخن گفتیم و از سلیقه ها و احساسات زیبایی شناسانه خریداران فرش ایران، و معیارهای ساختمانی و محیط زیست آنان، نیز کاربردی که از فرش ایران متوقع هستند، کوتاه سخنی به میان آوردیم. اکنون این پرسش را باید مورد بررسی قرار دهیم که آیا فرش دستباف ایران، در بازارهای جهانی به ویژه اروپا و آمریکا، به مثابه یک اثر هنری مطرح است یا به منزله یک محصول صناعی کاربردی؟ زیرا این دو بازار، یا این دو محیط خرید و فروش و تبادل محصول تولیدهای انسانی و محیط های زندگی، با هم تفاوت های بسیار زیادی دارند. بنا به گفته سزار براندی ایتالیایی[۱]، استاد تاریخ هنر و مرمت آثار هنزی باستانی، «اثر هنری محصول تولید انسانی است که زیبا بوده و برای زیبا کردن محیط زندگی و ایجاد "لذت دیدار" آفریده ‏شده باشد»، و اگر محصول تولید انسانی جز این باشد اثری صناعی و کاربردی است. و
‏بنا به کفته ژرژبراک[۲]، نقاش کنجگرای فرانسوی، «اثر هنری ترکیبی از شکل ها و رنگ ها ‏در نظمی خوشایندست و تصویو شعر آن است». در صورتی که یک اثر صناعی کاربردی وظیفه ای متفاوت دارد: باید که پاسخگوی نیازهای روزانه مردم یک جامعه باشد، ولیکن نیز، می تواند «زیبا» باشد. اما مفهوم هنر در میان اقشار مختلف جامعه متفاوت است حتی در میان اقشار تحصیلکرده و هوشمند نیز برداشت ها و دریافت های متفاوت از هنر می شود. باستان شناسان هر تولید انسانی را که از کهن ترین روزگاران برجا مانده است هنر می نامند و فیلسوفان هرچه را که زیبا باشد و لذت دیدار بیافریند هنر گویند.
‏صاحبان پیشه ها و حرفه ها هر اثری را که د‏ر ارتباط با پیشه آنان بوده ‏و در آن ظرافت ‏و ریزه کاری به کار برده شده باشد، هنر گویند. علاوه براین، در فرهنگ های مختلف و در ‏دوران های متفاوت این مفهوم دچار دگرگونگی ها و دگردیسی های زیادی شده است. اگر فرش دستباف را یک اثر هنری منظور داریم، این توقع وجود دارد که در آن آفرینش و یا در حد کمتری، نوآوری و ابداع باشد و لذت دیدار دست دهد و به عبارت
‏دیگر زیبا باشد و تکرار مکررات نباشد وگرنه، صنعت و یک تولید انسانی معمولی و ‏عادی است، و همین صفت است که سبب نامگذاری فرش به مثابه یک «هنر دستی» یا «صنایع دستی» شده است.
‏شاید خالی از سودمندی نباشد چند نکته در مورد اصطلاح هنر سنتی و یا صنایع دستی بیان کنم: هنر پدیده ای انسانی است که دارای ویژگی هایی مختص به خود است: در اثر هنر آفرینش است، یعنی از نیست به وجود می آید و در پیشینه آن چیزی مشابه به آن دیده نمی شود؛ اثر هنری باید زیبا باشد یعنی حداقل، لذت دیدار ایجاد کند. اثر ‏هنری باید از تقلید، تکرار و تکثر برکنار باشد. هر امری پویاست یعنی همیشه و در گذر زمان ه یک صورت تولید نمی شود و تابع دگردیسی و دگرسانی در جهت بهبود و تکامل است. بنابرین هنر و اثر هنری نمی تواند سنت شوند زیرا سنت ثابت و بدوک تغییر و تحول است. هرگاه هرمند آثاری بدیع و خلاق بیافریند که قابلیت تکثیر و تولید انبوه داشته باشد آنها را «هنرهای صناعی»، گویم ولیکن اگر آثاری برای تولید انبوه و در ارتباط با امکانات صنعت ایجاد شوند و با این حال از ارزشهای زیبایی شناسانه هم برخوردار باشند، آنها را صنایع هنری نامیم.
‏با توصیفی که داده شد، فرش یا در قلمرو هنرهای صناعی است و یا در زمره صنایع هنری، و یا اثری هنری به تمام معناست و هیچ گونه هدف تکثیری و تولیدی در پیش زمینه فکری آن نیست. لذا آنچه که هم اکنون تولید و تکثیر می شود و برای بازارهای جهانی فرستاده می شود، صنعت فرش است نه هنری صناعی یا صنعتی هنری. و باید که ‏این سنت نادرست دگرگون شود. این سنت تکرار و تولید برای بازار است که فرش ایران ‏را از جابگاه خود ننزل، داده ‏است.
‏برای رهایی فرش د‏ستباف ایران از این افت و خیزها و رکود ‏تولید و رکود ‏بازار، باید اندیشه کرد ‏و راه ‏هایی را برگزید که فرش صادر شده به بازارهای جهانی بازگشتی نداشته باشد و در انبارهای فرش فروشان هم انبار نشده‏، خوراک بید و دیگر حشرات و جانوران موذی و جونده ‏نشوند. باید شاخصه های بازارهای مختلف مطالعه و بررسی ‏شوند، اندازه های اتاق ها و تالارهایی که نیازمد مفروش شدن با فرش های ایرانی هستند در هر کشوری بررسی گردند؛ سلیقه ها و ذائقه های خریداران هر منطقه جغرافیایی خواهان فرش ایرانی مطالعه شوند: آلمانی ها کدام رنگ ها را بهتر می پسندند؟ فرانسویان کدام رنگ ها را؟ چینیان و ژاپنی ها کدام ها را؟ فضاهای قابل مفروش شدن آلمانی ها چه نسبت هایی دارند و فضاهای فرانسویان یا آمریکاییان چه نسبت هایی؟ هر کدام ازین ملت ها یا ملت های دیگر چه اندازه هایی را ترجیح می دهند؟ توان مالی آنان برای خرید حداقل یک قطعه فرش تا چه اندازه ‏است؟ و غیره ‏و غیره ‏... خوشبختانه برای بررسی اندازه های بخش های مسکونی و رنگ ها نزد اقوام مختلف، اسناد نوشته شده زیادی در ‏دست است، ولیکن تولیدکنندگان ما به «جامعه شناسی فرش» و «روان شناسی تزئینی ملت ها» هیچ اهمیتی نمی دهند و تلاشی هم برای آگاهی از آنها نمی کنند.
‏اتاق ها و بخش های خانه های مسکونی در معماری، تابع ضوابطی است که در ارتباط با استفاده کنندگان از آنها تدوین شده اند. حتی اندازه وسایل زندگی نیز در همین رابطه ‏معنا پیدا کرده و تولید می شوند. برای مثال، طول یک تختخواب یا ارتفاع یک میز، و یا نسبت های یک صندلی یا چهارپایه، در سوئد و در اسپانیا متفاوت است، زیرا سوئدی ها بلندقد هستند و اسپانیایی ها متوسط القامه اند، و تمام بخش های معماری و تزئینات آن نیز در ارتباط با طول قد استفاده کننده از آنهاست. این چنین، فرش هم به مثابه یک عنصر ‏تزئینی محیط زیست باید تابع همان شرایط باشد.
‏درین زمینه سخن بسیارست و اگر خدا بخواهد در آینده مورد بررسی قرار خواهند ‏گرفت.

[۱] سزار براندی César Brandi نگره مرمت، مدرسه ملی میراث فرهنگی، پاریس
[۲] ژرژبراک Braque Georges انتشارات پییرتیسنه، پاریس

بررسی تطبیقی فرشینه‌های اروپا با گلیم ایران

امیرحسین چیت سازیان

فرشینه های اروپایی و گلیم های ایرانی از کاربردی ترین انواع منسوجاتِ تخت و بدون پرز در هر دو منطقه هستند که در ظاهر به لحاظ طرح و نقش، رنگ آمیزی و بافت تفاوت هایی دارند و کارکرد های خاصی را به خود اختصاص می دهند. بنابراین مطالعه بر روی آنها، با هدف شناسایی و تطبیق این دست بافته های ارزشمند صورت پذیرفته که می تواند زمینه هایی را برای تحول و بهبود گلیم ایرانی، با حفظ هویت هنری آن فراهم نماید. گلیم های ایران و فرشینه های اروپا به دلیل ویژگی های فرهنگی و معنوی خاص این مناطق، با اینکه از ابزار و مواد اولیه و فناوری مشابهی در بافت استفاده می کنند، اما دارای طرح ها و نقوش متفاوت و ترکیبات گوناگون رنگی و اندازه ها و نیز کارکرد های مختلفی هستند. به منظور نیل به اهداف مقاله از مطالعات کتابخانه ای، اسنادی بهره گرفته شد و با بررسی و تطبیق این گروه از دست بافته های ایرانی و اروپایی، به وجوه اشتراک و افتراق بسیاری دست یافتیم.

بررسی نقوش بافته‌های بختیاری

ابوالقاسم داد ور

عشایر بختیاری گروهی از اجتماع محسوب می شوند که نوع زندگی شان بی تردید در گذر زمان دستخوش تغییرات گوناگون شده است، تغییراتی که ناگزیر ادامه خواهند داشت. دست بافت های آنان مجموعه ای از معدود دست ساخت های ایشان است که در طول سالیان متمادی باور ها، اعتقادات و آنچه را که نسل به نسل به آنها رسیده در خود جای داده است. تک تک تصاویر نقش بسته بر بافته ها به همراه شیوه های بافت به دختران بختیاری آموخته می شود و بر ملزومات زندگی آنان نقش می بندد. آنها با توجه به نیازهای شان و با مواد اولیه ای که در دسترس دارند، ضروری ترین و کاربردی ترین وسایل خود را می بافند و در سرتاسر زندگی همراه خود نگه می دارند. این مقاله از طریق روش تحقیق پژوهشی تاریخی و توصیفی نگاشته شده است و هدف اصلی آن علاوه بر معرفی تک تک بافته ها، معرفی و ریشه یابی اسطوره ای برخی از نقوش نمادین نیز هست. چرا که با توجه به گسترش دلالان بازار های صنایع دستی و نفوذ آنان در میان بختیاری ها، بیم آن می رود که نقوش مورد تقاضای بازار کم کم جای نقوش سینه به سینه آموخته شده را بگیرد و اثری از آنها باقی نگذارد و یا حتی نفوذ وسایل و ابزار معمول شهری، ضرورت تولید بافته ها و به تبع آن ثبت نقوش اصیل را در میان این قوم از بین ببرد.

ارزیابی نظام‌های تولیدی فرش دست‌باف با استفاده از تکنیک‌های چند معیاری: مطالعه موردی آذربایجان شرقی

محمد مظهری

هدف اصلی این مطالعه ارزیابی نظام های تولیدی موجود در فرش دست باف، یعنی نظام کار فرمایی، خویش فرمایی و مشارکتی است. برای این منظور، در این مطالعه از شاخص های مختلف اقتصادی، اجتماعی، مدیریتی و کیفی در چارچوب تکنیک های چند معیاری (تاکسونومی و دلفی) استفاده شد. نتایج حاصل حاکی از آن است که در آذربایجان شرقی به ترتیب نظام کار فرمایی در مقیاس واحدهای بزرگ تولیدی (در واقع به نام نظام مشارکتی و دارای فعالیت کار فرمایی) و نظام کار فرمایی، از نظر عملکرد کلی دارای رتبه اول و نتیجتاً به عنوان مناسب ترین نظام تولیدی در صنعت فرش دست باف است.

بررسی تطبیقی نقوش قالی سیستان با نقوش سفال نخودی شهر سوخته

سید رسول موسوی حاجی

قالی سیستان یکی از اصیل ترین هنرهای بومی منطقه است که با روح و جسم مردم این سامان پیوندی تنگاتنگ دارد. از آنجا که این هنر اصیل در سال های اخیر کمتر مورد توجه و مطالعه متخصصان و محققان ذیربط قرار گرفته، روز به روز تغییراتی در طرح، نقش و رنگ آن ایجاد شده و بیم آن میرود تا نقش مایههای به کار رفته در قالی های اصیل سیستان به فراموشی سپرده شوند. بنابراین برای حفظ و احیاء نقوش این میراث ارزشمند فرهنگی و هنری لازم است تا نقوش اصیل قالی سیستان شناسایی شده و در تهیه نقشه های جدید و با اصالت مورد استفاده قرار گیرند. در این پژوهش سعی نگارندگان بر آن است تا با بررسی نقوش به کار رفته در قالی های سیستان به شیوه پیمایشی و کتابخانه ای و تطبیق آنها با نقوش سفال های نخودیِ شهر سوخته، بر اصالت نقشه قالی های سیستانی و قدمت آن ها مهر تأیید نهاده و با پیوند دادن قالی سیستان با گذشته افتخار آمیزش راه را برای تهیه نقشه های اصیل قالی سیستان هموار سازند. نتایج تحقیق حاضر همچنین بر این حقیقت گواهی می دهند که نقوش قالی های اصیل سیستان به ویژه نقش مایه های هندسی، ریشه در فرهنگ بومی منطقه داشته و نقش مایه های حیوانی و گیاهی نیز عمدتاً از اقلیم و محیط طبیعی منطقه الهام گرفته اند.

شناسایی ابزارهای ترفیعی و تبلیغی مناسب برای فرش دست‌باف ایران در بازار داخلی

مرتضی فرجی

با توجه به اهمیت تبلیغ فرش دست باف و با وجود تعدد ابزارهای ترفیعی و تبلیغاتی موجود و نظر به محدودیت منابع مالی برای فرش دست باف، شناسایی و اولویت بندی این ابزارها از دیدگاه صاحب نظران می تواند در برنامه ریزی و تصمیم گیری دست اندرکاران این هنر- صنعت مؤثر واقع شود. به همین خاطر در این تحقیق دستیابی به دو هدف اصلی مد نظر بوده است: هدف اول عبارت است از مشخص نمودن ضریب اهمیت شاخص های ارزیابی ابزارهای ترفیعی و تبلیغاتی فرش دست باف و هدف دوم مشخص نمودن اولویت ابزارهای ترفیعی و تبلیغاتی مورد استفاده در زمینه معرفی این کالا به مشتریان در بازارهای هدف داخلی است. جامعه آماری این تحقیق عبارت است از خبرگان و کارشناسان آگاه به ابزارهای ترفیعی و تبلیغاتی فرش دست باف در استان تهران. برای دستیابی به هدف اول، هشت شاخص برای ابزارهای ترفیعی و تبلیغاتی فرش دست باف مطرح گردیده که عبارتند از سطح پوشش، هزینه، به هنگام بودن، عمر آگهی، قابل اعتماد بودن، کیفیت، اثر بخشی و سهولت استفاده. بر اساس روش AHP گروهی و بهره گیری از نظر خبرگان و کارشناسان، مقایسات زوجی بین شاخص های فوق انجام گرفته است؛ همچنین در تحقیق حاضر جهت تعیین اولویت ابزارهای ترفیعی و تبلیغاتی به زعم خبرگان و کارشناسان، نمونه آماری از روش تصمیم گیری چند معیاره و نوع TOPSIS بهره گرفته شده است. نتایج حاصل از اجرای روش AHP نشان داد که شاخص اثربخشی با ضریب اهمیت (۲۲۴/۰)، شاخص به هنگام بودن با ضریب اهمیت (۱۶۸/۰)، شاخص کیفیت با ضریب اهمیت (۱۴۰/۰) و شاخص سطح پوشش با ضریب اهمیت (۱۲۵/۰) مهمترین شاخص های ارزیابی یک ابزار ترفیعی و تبلیغی هستند. یعنی هر چه یک ابزار بتواند به طور مؤثر، در زمان مناسب و با کیفیت مطلوب تعداد بیشتری از افراد جامعه هدف را تحت پوشش قرار دهد، از اهمیت قابل توجه تری برخوردار است؛ و همچنین بر اساس اجرای روش TOPSIS، تلویزیون، نمایش حضوری محصول، مجلات تخصصی و روزنامه چهار ابزاری هستند که بر اساس شاخص های هشتگانه یاد شده از اولویت بیشتری برخوردارند.

بررسی تا‌خوردگی فرش دست‌باف تحت فشار استاتیکی

سید علی مجابی

جهت بررسی تا خوردگی فرش دست باف تحت فشار استاتیکی، نمونه فرشی آزمایشی در سه حالت مختلف تا خورده تحت باری معادل با ۵۰ g/cm۲ قرار گرفته و سپس به صورت متوالی و یکنواخت بار اعمالی به ترتیب تا ۱۰۰، ۲۰۰، ۵۰۰، ۱۰۰۰ و ۱۵۰۰ g/cm۲ افزایش می یابد و ضخامت آنها به صورت متوالی ثبت و سپس با حذف متوالی و یکنواخت بارها به ترتیب و مجدداً ضخامت نمونه فرش آزمایشی قرائت می گردد. با شبیه سازی و برازش مدل دو جزئی فشار پذیری de-jong بر روی نتایج حاصله، ضمن تخمین ضخامت جزء غیرقابل فشار، پارامترهای فشار پذیری فرش در سیستم KES-F محاسبه و مورد قضاوت قرار می گیرند. براساس نتایج به دست آمده مشخص گردید انرژی فشرده سازی در انحنای تا خورده فرش بسیار پایین بوده، درحالی که انرژی فشرده سازی در منطقه ای که دو لایه فرش روی یکدیگر قرار می گیرند بسیار بالا است. با این حال درصد جهندگی در منطقه ای که دو لایه فرش روی یکدیگر قرار دارند، بر خلاف منطقه انحنای تا خورده به میزان قابل توجهی پایین بوده که این مسئله حاکی از حساسیت و شکل پذیری راحت تر این منطقه در مقایسه با منطقه ای است که دو لایه فرش روی یکدیگر قرار می گیرند. از سویی دیگر ضخامت جزء غیرقابل فشار در منطقه ای که دو لایه فرش روی یکدیگر قرار می گیرند از سایر مناطق بررسی شده بیشتر است. در این حالت فشرده سازی تنها به واسطه فرورفتن پرز های لایه فوقانی در لایه تحتانی رخ می دهد. در حالت تخت و بدون تا خوردگی نیز بوم قالی فشرده نشده و صرفاً پرز ها تا حد امکان بر روی هم فشرده می شوند. در این مقاله برای توصیف رفتار تا خوردگی فرش دست باف تحت فشار استاتیکی از پدیده Domino تاخوردگی بهره گرفته می شود.

کتیبه قالی‌ها به مثابه یک متن

کریم میرزایی

قالی ایران دارای عناصر مختلف تزئینی است که یکی از این عناصر را کتیبه هایی برگرفته از خطوط کوفی، ثلث و نستعلیق شکل می دهد. کتیبه ها به چند نوع مختلف قابل تقسیم هستند. نوعی از آن ها نوشتاری هستند که آیات، اشعار و شناسنامه قالی را در خود درج کرده اند و نوع دیگر تزئینیِ صرف و عاری از هرگونه نوشتار که با فرم و شکل خود، کتیبه را تداعی می کنند. تبدیل نوشتار به عنصر تزئینی خلاقیتی است که هنرمندان ایرانی به بهترین نحو بدان دست یافتند، همان طور که هندسه خشک و بی روح را با روند گره سازی به هنری زیبا مبدل کردند. کتیبه به عنوان یک عنصر تصویری و نسبت به متنی که در آن واقع شده قابلیت خوانش های گوناگونی را به دست تحلیلگران مختلف دارد. این قالی ها هم از منظر همنشینی با عناصر دیگر و هم از منظر جانشینی قابل تحلیل و خوانش هستند. بنابراین کتیبه نه به عنوان یک نوشتار بلکه به عنوان یک متن در داخل متن بزرگ ترِ دیگر، یعنی قالی، و همچنین در داخل یک انضمام کلی چون مسجد و منزل که در آن واقع می شود، می تواند خوانش های متفاوت داشته باشد. لازم به ذکر است که این مقاله بر پایه تحقیق کتابخانه ای شکل گرفته است.