نشریه علمی گلجام

تمثل مکان مقدس و مثالی در عناصر فرش ایرانی با نگاهی نمادشناسانه و اسطوره‌محور به حضور کنگ‌دژ در نقش‌مایه‌های فرش ایرانی

الهام شمسایی

هرآنچه که به دست انسان ساخته می شود، جلوه هایی از نگرش او به جهان هستی و مبین قوه فکری او و ساختار فرهنگی جامعه ای است که در آن می زید. کنگ دژ، نگاهی ایرانی به شهر ایده آل و جایگاه مینوی بهشت در تفکر سنتی است. مکانی مثالی که سنت، آن را بر روی زمین و در عالم مادی به صورت های گوناگون نمودار می سازد و توسط آن مکان مقدس را در شهرسازی، معماری و هنر متجلی می کند. چهره فرش و نقوش و نمادهای به کار گرفته شده در آن یکی از نمونه های این تجلی است. شهر اسطوره ای کنگ دژ جزو روایت های متعددی است که علاوه بر شاهنامه در کتب دینی و پهلوی نیز آمده است. این پژوهش با نگاهی به کنگ دژ، عناصر این شهر اسطوره ای را در پیوند با هنر فرش و در تطبیق با عناصر و نقش مایه های آن مورد بررسی قرار و نشان می دهد که فرش علاوه بر آرایش خانه، نمودی زمینی از مکانی مقدس است. نمادهای مشترک میان سرزمین مثالی و فرش علاوه بر تطبیقی بر مفاهیم معنوی وحدت و کثرت؛ در بهتر نمودار ساختن این شهر مثالی و جامعه ای آرمانی نقش دارند. همچنین جزئیات کوچک و خاص شهر کنگ دژ در گوشه گوشه فرش خودنمایی می کند. این مقاله نگاه اسطوره شناسی دینی الیاده را به وام گرفته است.

نقد دو نمونه از قالی‌های بافت منطقه همدان با رویکرد نماد ونشانه‌شناسی

اعظم رسولی

یکی از وجوه قابل بررسی فرش دست باف، طرح و نقش آن است و می تواند بر پایه مبانی نظری و علمی هنریاز جمله نماد و نشانه بررسی شود. در واقع با مطالعه و تحلیل طرح و نقش فرش دست باف بر اساس نظام نشانه شناسی، می توان دلالت های معنایی آن را بررسی و تحلیل کرد. بر این اساس طرح ونقش دو تخته فرش لچک ترنج و تصویری از فرش همدان انتخاب و بررسی شده است. همدان یکی از مناطق مهم قالی بافی ایران، به ویژه در سبک روستاییاست. گزینش طرح تصویری و لچک ترنج در جهت بررسی و نمود بهتر تفاوت های نماد و نشانه است. زیرا نماد و نشانه گاه یکی انگاشته می شوند و گاه متفاوت از هم درنظر گرفته می شوند. بنابر آنچه بیان شد، پرسش پژوهش حاضر این است که آیا می توان تفاوت های نماد و نشانه را در طرح و نقش فرش دست باف بررسی نمود و در بستر نظام نشانه شناسی به دلالت های معنایی اثر دست یافت؟به این منظور از روش تحلیلی و تطبیقی و گردآوری مطالب با روش اسنادی-کتابخانه ایاستفاده شده است. روند این مقاله بدین گونه است که نخست مبانی نظری تحقیق بررسی شده است و سپس نمونه های منتخب مبتنی بر شاخصه های مبانی نظری تحقیق، بررسی و مطالعه شده اند. شناخت تفاوت های نماد و نشانه در طرح و نقش فرش دست باف، مؤثر بودن نظام نشانه شناسی در روند تحلیل نمادها و نشانه های فرش دست باف و دستیابی به دلالت های معنایی طرح ونقش از میان تکثرهای معنایی و مفهومی مبتنی بر روش نشانه شناسیاز جمله نتایج این پژوهش هستند

بررسی تغییرات فرش‌های ریزه‌ماهی در شهرستان بیرجند طی دهه‌های اخیر

الیاس صفاران

شهرستان بیرجند در مشرق کشور ایران قرار گرفته و مرکز استان خراسان جنوبی است. فرش بیرجند به لحاظ نوع طرح، رنگ بندی و ساختار بافت ویژگی های خاص خود را دارد که در این مقاله به طور اجمالی بیان می گردد. از جمله طرح های پرکاربرد و مشهور در تاریخ فرش بیرجند، ریزه ماهی است. این طرح اصیل و قدیمی، اکنون در بیش از نیمی از فرش های بیرجند بافته می شود و حدود نود درصد صادرات فرش های بیرجند را به خود اختصاص داده است. این مقاله می کوشد تغییرات و تحولات این فرش ها را به لحاظ ساختار طرح، واگیره، رنگ بندی، ابعاد و رج شمار در طول دهه های مختلف سده حاضر و به روش توصیفی بررسی نماید. گردآوری اطلاعات به روش میدانی و کتابخانه ای و با استفاده از ابزار مصاحبه، مشاهده و عکس برداری از نمونه فرش های ریزه ماهی صورت گرفته است. نقش مایه ریزه ماهی یک واگیره مربع شکل با محوریت یک گل هشت پر و دو برگ (ماهی تجرید یافته) حول آن است که در طول دهه های مختلف در قالب طرح های سراسر واگیره ای، خشتی، محرمات و انواع مختلف لچک ترنج، تنوع و زیبایی خاصی به این فرش ها بخشیده است. در طول زمان، ساختار اصلی واگیره ثابت مانده، اما ابعاد آن بسیار کاهش یافته است. تغییر رنگ بندی از رنگ های تیره مثل سرمه ای (کبود) و قرمز (لاکی) به رنگ های روشن مثل سفید و کرم از دیگر تحولات ایجاد شده در فرش های ریزه ماهی بیرجند طی دهه های اخیر بوده است. این تغییرات غالباً به دلیل نیاز بازار یا به عبارتی تأمین سلیقه خریداران صورت گرفته و در مواردی، تمایل بافندگان به بافت طرح های ساده تر و توجه به صرفه اقتصادی موجب تغییر یا ماندگاری برخی از طرح های ریزه ماهی شده است

تکمیل ضدلک و ضد‌آب بودن فرش دست‌باف ابریشمی با نانو مواد بر پایه مشتقات سیلیکونی

زهرا احمدی

فرش های دست باف ابریشمی جزء کالای لوکس و نفیس به شمار می روند. از آنجا که این قبیل فرش ها نیز اغلب روی سطح گسترده می شوند، لذا در معرض انواع آلودگی ها قرار می گیرند. معمولاً آلودگی های مهمی که فرش را در معرض صدمه و آسیب قرار می دهد، دارای منشأ آبی نظیر آب میوه، چای،قهوه، آب غذا و... است که امکان دارد در اثر سهل انگاری روی فرش ریخته شود و در طول مدت استفاده احتمال بروز این آسیب ها اجتناب ناپذیر است. بنابراین اگر فرش در برابر این گونه آلودگی ها مقاوم شود، قطعاً طول عمر بیشتری خواهد داشت. در سال های اخیر تحقیقات زیادی روی فرآیند ضد آب کردن کالا های نساجی با استفاده از ترکیبات نانو صورت گرفته، اما متأسفانه هیچ تحقیقی برای فرش های دست باف انجام نشده است. در این تحقیق با استفاده از نتایج تحقیقات قبلی که روی منسوجات نساجی و یا فرش های ماشینی نایلونی و پشمی انجام شده سعی شد تا کارایی روش های معمول برای فرش های ابریشمی بررسی گردد. نخ های پرز ابریشمی با رنگزای اسیدی از نوع متال کمپلکس 2:1 رنگرزی شد و سپس نمونه های فرش و گلیم ابریشمی (چله پنبه ای) بافته شدند. از ماده پلی دی متیل نانو سیلوکسان (ابعاد ذرات سیلیکون در حد نانو) برای آب گریز کردن فرش های ابریشمی استفاده شد. جهت ارزیابی کارآیی ماده به کار گرفته شده روش های استاندارد مورد آزمون واقع شدند. عکس های میکروسکوپ الکترونی روبشی (SEM) نشان داد که این ماده به صورت لایه بسیار نازک سطح الیاف را پوشانده است. طیف EDAX نیز حضور ذرات سیلیکون را روی سطح تأیید می نماید که بیانگر اتصال ماده مورد استفاده با الیاف است. نتایج نشان دادند، ترکیبات نانو سیلوکسان علاوه بر خاصیت خوب ضد آب، روی رنگ، کیفیت ظاهری یا سطح زیر دست نمونه های فرش تأثیری نداشت. استفاده از این ترکیبات جهت فرش های ابریشمی توصیه می شود.

شناسایی و دسته‌بندی توانمند‌سازهای عملکرد زنجیره تأمین صنعت فرش دست‌بافت ایران

اسماعیل مزروعی نصرآبادی

زنجیره تأمین از جمله مباحثی است که مورد توجه زیادی قرار گرفته است. امروز رقابت شرکت ها با یکدیگر مطرح نیست بلکه زنجیره ها با یکدیگر رقابت می کنند، در نتیجه توجه به بحث زنجیره تأمین حیاتی و ضروری است. درباره توانمند سازهای عملکرد زنجیره تأمین کارهای پراکنده ای صورت گرفته است، اما این کارها دارای جامعیت لازم نیستند. در این مقاله این توانمند سازها مورد بررسی قرار می گیرد و دسته بندی می شود. این مقاله در مورد زنجیره تأمین فرش دست بافت ایران صورت می گیرد. فرش دست بافت از صنایعی است که در ایران دارای جایگاه مناسبی است، اما تحقیقات علمی زیادی در این صنعت صورت نگرفته است؛ در نتیجه توجه به این صنعت لازم و ضروری است. این تحقیق در شهر کاشان صورت گرفته است و از تحلیل عاملی اکتشافی و تأییدی استفاده شده است. بعد از انجام تحلیل عاملی، توانمند سازهای عملکرد در دسته های مدیریت و رهبری، مدیریت دانش و اطلاعات، همکاری، اصول اخلاقی، روابط در زنجیره، اندازه گیری عملکرد، مدیریت ظرفیت تولید، استراتژی دسته بندی شدند. از بین این عوامل، مدیریت و رهبری و همکاری از همه مهمتر است. در نهایت پیشنهادهایی برای ارتقای این عوامل ارائه شده است.

عوامل مؤثر بر تنوع تولیدات فرش دست‌باف اصفهان

سید جلال الدین بصام

وجود تنوع در طرح و نقش فرش دست باف می تواند رضایت انواع سلیقه ها در بازار و افزایش میزان خرید مشتریان را به همراه داشته باشد. فرش دست باف اصفهان دارای کیفیت و اصالت در طرح و نقش است، ولی این فرش ها بیشتر در میان مشتریان در بازار اصفهان شناخته شده است و در سطح داخلی خریداران اصفهانی بیشترین جمعیت مشتریان این نوع فرش هستند. حفظ و گسترش این بازار به منظور حمایت و بهبود معیشت شاغلین این حرفه و محافظت از این هنر ملی در شرایط تحریم دارای اهمیت زیادی است. در این پژوهش با فرض فقدان تنوع در طرح و نقش فرش اصفهان به عنوان مانعی برای توسعه بازار، 152 پرسش نامه میان مشتریان فرش دست باف در بازار اصفهان و تهران توزیع و تکمیل شد. همچنین پرسش نامه هایی توسط تولیدکنندگان و طراحان فرش دست باف در اصفهان تکمیل شد. نمونه گیری به شیوه در دسترس هدفمند و نتایج پرسش نامه ها به روش آمار استنباطی و توصیفی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. نتایج نشان می دهد هرچه مشتریان در مورد فرش اصفهان نظر مساعد تری داشته باشند تمایل به خرید نیز افزایش می یابد و همچنین عدم بازاریابی سازمان یافته و کمبود طراحان توانمند از موانع ایجاد تنوع در طرح و نقش فرش اصفهان است