نشریه علمی گلجام

رمز نقوش در سجاده‌‌ها و فرش‌های محرابی دوره اسلامی در ایران

پرویز اسکندرپور خرمی

آثار و یافته های دوره تمدن و هنر اسلامی بر سطوح مختلف از جمله چوب، لوح سنگی، گچ بری، پارچه، گلیم، جاجیم یا قالی و قالیچه به اشکال مختلف هندسی یا منحنی و با نمادها و نشانه هایی از دل طبیعت یا برگرفته از الهامی عمیق و حسی معنوی، طراحی و اجرا شده اند. هنر طراحی نقشه فرش و مهارت بافت فرش که با صنعت موجود و صنایع دستی از یک سو و تلفیق با معیارها و شاخص های طبیعی و تجسمی از سویی دیگر عجین شده اند، رمز ارتباط هنرمند با محیط اطراف خود و حتی طرز فکر و باورهای دینی و آیینی وی، همراه با نوآوری بوده است. تمرکز عمده این تحقیق بر آن دسته ی از فرش های ایرانی است که طرح یا نقشه اش به صورت محراب بر سجاده یا فرشی مزین به طرح و نقشه محرابی استوار می باشد. در این مقاله تحقیقی با اشاره به فرش های محرابی و سجاده ها سعی شده است تا با استفاده از منابع، ابتدا مضمون های رایج از جمله وجود «طاق محراب» و «دروازه» در فرهنگ و هنر دوره اسلامی مورد توجه قرار گیرد؛ سپس نتایج حاصل با توجه به آثار نگارگری و سابقه پیدایش این گونه فرش ها بررسی و همراه با معرفی چند اثر در این باب ارائه گردد. در ادامه به نمونه های اولیه موجود که در آن ها از نقوش گل، گیاه و مرغ استفاده شده و سپس به دو نماد رایج در فرش ها، یعنی «قندیل» و «سرو» به طور اختصار پرداخته و چند ویژگی این فرش ها تحلیل و معرفی می شود.

جایگاه طرح و اصالت در نمکدان‌های افشاری کرمان

علیرضا بهارلو

نمکدان های عشایری از جمله آن دست بافته های عشایری هستند که در مقایسه با سایر منسوجات ایلیاتی مثل قالی، قالیچه، گلیم و... در سطح محدودتری شناخته شده اند. این محفظه های کاربردی عموماً در میان سایر دست بافته های ایلات مختلف کشورمان قابل مشاهده اند و به لحاظ ساختار و فرم، طرح و نقش، بافت، رنگ و تزئینات، مشخصات ویژه ای دارند که این امر لزوم شناخت آن ها را در کنار سایر تولیدات عشایری، با اهمیت جلوه می دهد. در این میان، ایل افشاری کرمان با داشتن سابقه ای طولانی در زمینه بافندگی، از جمله عشایری می باشد که دارای نمکدان های متنوع و قابل توجهی است. نمکدان های افشاری معمولاً به دست زنان ایل بافته می شوند و به لحاظ ظاهری و سایر مختصات بافندگی بیان گر ویژگی های افشار هستند، حتی با وجود این که تأثیر و تأثرات بارزی نیز در آن ها مشاهده می شود. بدین جهت در مقاله پیش رو سعی بر آن بوده تا با مطالعه ایل افشاری و سابقه بافندگی آن، و همچنین بررسی پیشینه تاریخی و اقلیمی و میزان تأثیرپذیری بافته هایشان از سایر نواحی؛ به شناختی پیرامون تولیدات آنها-علی الخصوص نمکدان ها- دست یافت و میزان اصالت طرح ها و سایر متعلقات این دست بافته ها را تعیین نمود. جنبه های زیبایی شناختی ظاهری نمکدان ها نیز مورد بررسی و تحلیل واقع شده و در نهایت، نتایج حاصل در تطبیق با منسوجات سایر اقوام کوچ رو سنجیده شده است.

تأثیر دما، رطوبت و زمان در خزش فشاری بخش تاخورده فرش دستباف

سید علی مجابی

اگر حین عملیات انبارداری، نگهداری یا مصرف بر فرش دستباف فشار وارد شود؛ فرش ابتدا با یک کاهش ضخامت آنی مواجه شده و سپس با ادامه فشار، کاهش ضخامتش به آرامی شدت می یابد که بخشی از این کاهش ضخامت برگشت پذیر نمی باشد. این کاهش ضخامتِ وابسته به زمان، خزش نامیده می شود و متأثر از پارامترهایی چون دما و رطوبت بوده و می تواند در صورت عدم توجه عیوبی همچون شکستگی، ترکیدگی، کیسی، کوبیدگی و خط افتادگی را در فرش دستباف به وجود آورد. در نتیجه با شناسایی مدل خزشی فرش دستباف می توان رفتار آن را در زمانی که تحت فشار قرار می گیرد، پیش بینی کرده، از صدمات وارده بر قالی کاست و آثار ناشی از خزش را در فرش کاهش داد. در این تحقیق برای تعیین رفتار خزش فشاری فرش دستباف تاخورده، نمونه آزمایشی فرش به صورت تاخورده و زیر بار ۱۷۰ کیلوگرمی برای ۴۸ ساعت قرار گرفت و به صورت on – line میزان کرنش فشاری در آن ها و با شرایط دما و رطوبت مختلف محاسبه گردید. سپس بر روی داده های به دست آمده، مدل های آماری مختلفی برازش گردید و مشخص شد که تعمیم مدل خزشیVoight – Kelvin با در نظر گرفتن پارامترهای رطوبت و دما بهترین معادله جهت رفتار خزشی فرش دستباف تاخورده است. آنالیز واریانس داده های حاصل از اندازه گیری کرنش فشاری نیز مشخص کرد که سطوح مختلف دما و رطوبت اختلاف معنی داری با یکدیگر دارند و این به معنی تأثیر مستقیم رطوبت و دما در معادله خزش می باشد؛ با این حال تأثیر رطوبت و دما در مقایسه با زمان بسیار ناچیز می باشد. در این تحقیق هم چنین مدول یانگ، ثابت خزش و ضریب ویسکوزیتی فرش دستباف تاخورده محاسبه و ارائه گردید.

تأثیر نوع گره بر خواص فیزیکی فرش: عرض بافت، طول نقش‌مایه‌ها، طول گره و وزن فرش

سید جلال الدین بصام

این مقاله با استفاده از نمونه های قالی که توسط یک بافنده از مواد اولیه یکسان و کاربرد چهار نوع گره متقارن، نامتقارن، جفتی و بی گره بافته شده اند، تأثیر این گره ها بر خواص فیزیکی قالی شامل عرض بافت، طول نقش مایه ها، طول گره و وزن را اندازه گیری می کند. نمونه های بافته شده در دو روش تولید شدند. نتایج نشان می دهند که عرض نمونه های جفتی و بی گره پس از پایین آوردن از دار کاهش می یابد، در حالی که کاهش عرض در نمونه های متقارن و نامتقارن بسیار اندک است. طول نقش مایه ها بستگی به میزان تغییر ابعاد فرش دارد و در نمونه هایی که تغییر ابعاد رخ داده است، ابعاد نقش مایه نیز تغییر کرده و در مواردی که تغییر ابعاد در فرش ایجاد نشده، نقش مایه ها نیز دست خوش تغییر نشده اند. در عین حال با بررسی کیفی نقوش ایجاد شده در چهار نمونه، تغییراتی که در اجزای نقش مایه به وجود آمده و از نظر وضوح نقش تفاوت هایی که بین نمونه های مختلف پدید آمده است نیز مورد بحث قرار گرفته اند. با بررسی طول گره مشخص شد که بیشترین طول گره مربوط به گره جفتی و کوتاه ترین گره مربوط به بی گره است. نتایج نسبت وزن خامه قالی به وزن کل فرش نشان می دهد که در گره های متقارن و نامتقارن بیش از دو سوم وزن فرش مربوط به خامه قالی است که به این ترتیب پیش بینی می شود در کاربردهای مکانیکی نسبت به سایر نمونه ها برتری داشته باشند، در حالی که نمونه جفتی کمترین نسبت خامه مصرفی را داشته و به همین دلیل می تواند ضعیف ترین عملکرد مکانیکی را از خود نشان دهد.

بررسی طرح و رنگ در بافته های پنبه ای هند و ایران (با تأکید بر داری و زیلوهای دو تا سه رنگ)

پیوند توفیقی

زیر اندازهای پنبه ای ایران و هند از نوع بافته های تخت و بدون پرز هستند، هر دو سازگار با آب و هوای گرم بوده و در بعضی از نمونه هایشان شباهت هایی از لحاظ رنگ، نقوش و ترکیب بندی دیده می شود. این بافته های پنبه ای همراه با نقاط مشترکشان، ویژگی های خاص فرهنگی، روانی، اعتقادی و حتی شرایط خاص اقلیمی بافندگان خود را (که منجر به تفاوت بین بافته های دو کشور شده است) نیز انعکاس می دهند. در تحقیق پیش رو بر آن هستیم تا این فرضیه که «بین طرح، رنگ و ترکیب بندی تعدادی از بافته های پنبه ای ایران و هند شباهت وجود دارد»، را به روش کتابخانه ای و میدانی مورد ارزیابی قرار دهیم. مقاله حاضر به معرفی و بررسی بافته های پنبه ای ایران با نام زیلو و نمونه های هندی با عنوان داری خواهد پرداخت و سعی شده است تا وجوه اشتراک و افتراق آن ها مورد بررسی قرار گیرند. از آن جایی که طرح و رنگ در این بافته ها طی سالیان متمادی تابع روش های سنتی بوده و تغییرات جزیی و اندکی به خود پذیرفته اند، در بررسی آن ها محدوده زمانی خاصی مد نظر نبوده است. هم چنین علاوه بر مطالعه ی تطبیقی بافته های دو کشور، تفاوت نمونه های قدیمی با نمونه های جدید آشکار خواهد شد؛ ضمن آن که این بررسی تنها نمونه هایی با رنگ های محدود (دو تا سه رنگ) را مد نظر خواهد داشت.

ارزشیابی کیفی دانشکده فرش با رویکرد فازی

میرمحمد اسعدی

دانشگاه محل تفکر منطقی‏ و آموزش و یادگیری بسیاری از مسائل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است که باعث ایجاد فرصت هایی برای پیشرفت و ترقی افراد می شود و آنان را برای ورود به عرصه های کاری آماده می سازد. افزایش و گسترش این مؤسسات به همراه رشد تغییرات محیطی باعث شده است تا مراکز دانشگاهی نیز، همانند سایر سازمان ها، اهمیت فلسفه مشتری مداری را درک نموده و برای حفظ موقعیت رقابتی خود، به بهبود کیفیت خدمات خود بپردازند. از آن جا که پیش نیاز بهبود کیفیت خدمات، پایش و ارزیابی آن و شناخت نقاط قوت و ضعف سازمان از این نظر است، استفاده از ابزار و روش های مناسب می تواند ما را در انجام این کار یاری رساند. یکی از ابزار مهم و پرکاربرد در این زمینه ServQual است. در این راستا، پرسش نامه ای بر اساس مدل ServQual (سروپرف) و در ۵ بُعد و ۲۷ سؤال طراحی و طی آن، سطح کیفیت خدمات آموزشی ارائه شده در دانشکده ی فرش جهاد دانشگاهی یزد اندازه گیری شده است. سپس با استفاده از روش TOPSIS فازی، مؤلفه های کیفیت خدمات در این دانشگاه رتبه بندی شده اند. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که کیفیت خدمات آموزشی ارائه شده در این دانشکده در سطح متوسط قرار داشته است. هم چنین رتبه بندی مؤلفه های کیفیتی نشان داده که جذابیت ظاهری تسهیلات فیزیکی و ثبت و نگهداری سوابق تحصیلی دانشجو بدون کم و کاست، به ترتیب بهترین و بدترین مؤلفه های کیفیت خدمات آموزشی در این دانشکده بوده اند. در پایان پیشنهاداتی به منظور بهبود مهم ترین مؤلفه های کیفیت خدمات آموزشی ارائه گردیده است.

بررسی نمودهای اساطیری خورشید و مهر در فرش دستباف ایران

اشرف السادات موسوی لر

برای شناخت کاربردی نمودها و نگاره های خورشید و مهر؛ بررسی آن ها در زمینه تداوم و دگرگشتی شان و آیین ها و اساطیر مرتبط، در تمامی حیطه های فرهنگی ایران در ادوار پیش از تاریخ، تاریخی و اسلامی و به ویژه در هنر سنتی فرش، ضرورتی اجتناب ناپذیر می باشد. با تغییر آیین ماه پرستی به آیین پرستش خورشید، عناصر و نگاره های دین گذشته در عناصر مذهب جدید تجلی یافتند و نمودهای بسیاری در هنرهای مختلف؛ و به طور خاص در قالی مناطق مختلف ایران از جمله حوزه فارس، برجای گذاشتند. مهرپرستی، مهم ترین آیین مرتبط با خورشید است که تبدیل به دینی جهانی می گردد و نمادهای مرتبط با این دین همواره در حوزه های مختلف هنری ایران، به خصوص قالی بافی عشایری و روستایی ایران نقش بسته است.در این مقاله به شیوه تطبیقی- تحلیلی، به روش کتابخانه ای و در نگرشی کلی؛ نمودهای معنایی و بصری خورشید و مهر، در فرش و دستباف های ایرانی مورد ارزیابی واقع شده اند. در نهایت با بررسی تصاویر متعدد از دست بافته های همگون با محتوای مورد نظر در سبک های مختلف شهری، روستایی و عشایری ایران؛ تمامی نگاره های مرتبط در یک تقسیم بندی سه گانه مورد کنکاش قرار گرفتند. از دیگر نتایج این پژوهش نیز شناخت گستره جغرافیایی نگاره ها می باشد.