نشریه علمی گلجام

پیشینه فرش‌بافی جوشقان قالی

پروین احمدی

جوشقان قالی در استان اصفهان و در محدوده شهرستان کاشان واقع شده و با این شهر و همچنین شهر اصفهان مراوده اقتصادی دارد. قالی بافی در این منطقه از دوران صفوی رواج داشته و قالی ها از همان زمان به کشورهای دیگر صادر می شده اند. این منطقه با وجود پیشینه پربار هنری آن، کمتر مورد پژوهش قرار گرفته است. این نوشتار به بررسی پیشینه قالی بافی منطقه جوشقان و ارائه نظریات مرتبط با آن می پردازد. داده های مورد نیاز برای نخستین بار با استفاده از روش میدانی و کتابخانه ای و به شیوه ای منسجم گردآوری شده اند تا از این طریق با دستیابی به آخرین داده های مربوط به هنر فرش بافی منطقه، این هنر از نابودی مطلق حفظ گردد. در دوران صفوی طرح های متنوعی در جوشقان بافته می شده و بعدها در زمان قاجار و پس از آن طرح ها محدود گردیده و ویژگی هایی را برای خود تثبیت نموده است. با توجه به نقوش رایج قالی بافی معاصر، نظریه پوپ در مورد مشتق شدن طرح معاصر جوشقان از قالی های گلدانی صفوی مستدل تر است، گرچه نمی توان با یقین کامل در این مورد اظهار نظر کرد.

نگرشی بر مفهوم هویت در طرح و نقش قالی معاصر اران و اردبیل

اشرف السادات موسوی لر

بررسی و پژوهش درباره قالی معاصر از اهمیت شایانی برخوردار است و دریافت های اصیل از مسئله هویت و بیان های منطبق با محیط و زمان بدون تردید آسان نخواهد بود. چنانکه پرداختن به مفاهیم کلی همچون هویت، متون پژوهشی را در پاره ای موارد به حوزه جملات پیچیده و اغلب فلسفی می کشاند. در بررسی تقابل ها و تداخل های فرهنگی قالی اردبیل ملاحظه می شود که یک روند نامتعادل در روابط اجتماعی- هنری با برخی شهرهای صاحب سبک و پویا موجب گردیده تا در نیم قرن گذشته اصالت های برجسته آن به آلایش ها و خدشه هایی دچار گردد و تضادهایی آشکار در آن راه یابد. این مقاله با مطالعه تطبیقی ۳۶ نمونه از آثار شاخص «اران جمهوری آذربایجان» و «اردبیل» به کنکاش در مفهوم هویت در دو نگاه سنتی و معاصر می پردازد و رمز بی هویتی قالی معاصر را در گذر از هویت بومی مشترک به هویت های غیربومی تکثیر شده می یابد.

بازتاب نقش چهارباغ در قالی‌های باغی در غرب ایران با تأکید بر نمونه‌هایی از استان کردستان

محمد ابراهیم زارعی

باغ و قالی از قدیمی ترین پدیده های ایرانی ها در سیر تاریخ است. نشانه هایی وجود دارد مبنی بر این که باغ و فرش ارتباطی تنگاتنگ با هم داشته اند. در ایران دست کم از دوره های هخامنشی و ساسانی در پیش از اسلام، و همچنین از دوره های ایلخانی، تیموری و به ویژه دوره صفوی آثار مهمی از چهارباغ های قدیمی به جا مانده است. به موازات باغ سازی به سبک چهارباغ، حضور قالی های طرح گلستان یا چهارباغی نیز در دوره هایی از تاریخ ایران پررنگ و چشمگیر است. هر چند که از قالی های چهارباغی اواخر دوره صفوی تعداد زیادی باقی نمانده، ولی نمونه های انگشت شمار موجود، گسترش این سبک قالی را که بازتابی از نقش چهارباغ است، نشان می دهد. نمونه هایی از قالی های با طرح چهارباغی در غرب ایران و به ویژه در کردستان وجود دارند که تعدادی از آنها اکنون زینت بخش موزه ها و کلکسیون های خصوصی در بیرون از مرزهای ایران هستند. با بررسی این نوع قالی ها و چهارباغ های این منطقه در خواهیم یافت که این ارتباط دیرینه است. آثار موجود نشانگر تداوم طرح و نقش فرش چهارباغی و ساخت چهارباغ در منطقه غرب است که پایدارتر از سایر نقاط ایران بوده و تا اواخر دوره قاجار ادامه یافته است. شواهد مربوط به این ایده، قالی هایی باقی مانده با نام قالی های شمال غرب ایران با طرح چهارباغی یا گلستان بوده که با چهارباغ هایی در غرب ایران و به ویژه در شهرهای بیجار و سنندج در استان کردستان قابل مقایسه است. نمونه های این چهارباغ ها تا پنج دهه گذشته به صورت کامل وجود داشته است. بنابراین به نظر می رسد که بانیان و سفارش دهندگان چهارباغ و قالی های طرح گلستان از یک گروه اجتماعی بوده اند، و تصور می شود که آنها در زمره حاکمان محلی بوده باشند. در این نوشته به پیشینه چهارباغ، و قالی چهارباغی در استان کردستان، و ارتباط بین قالی چهارباغی و چهارباغ در استان کردستان پرداخته شده است.

رنگرزی نخ پشمی با پسماند گل محمدی حاصل از گلاب‌گیری و مقایسه آن با رنگزای پوست انار

محمدرضا شاهپروری

پژوهش حاضر مبنایی کاربردی برای استفاده از پسماند گل محمدی حاصل از گلاب گیری به عنوان رنگزا در رنگرزی طبیعی ارائه می دهد. پسماند گل محمدی ماده ای زائد است که هر ساله در پی عملیات گلاب گیری تولید می شود و هزینه ها و مشکلاتی از جمله انتقال و دفع برای گلاب گیران ایجاد می کند که سبب افزایش هزینه های تولیدی گلاب می شود. لذا در پی رفع مشکلات مذکور، پیشنهاد کاربرد مجدد این ماده به عنوان رنگزای طبیعی در رنگرزی نخ پشمی ارائه می گردد. با انجام این طرح علاوه بر کاهش هزینه های تولیدی گلاب و جلوگیری از آلودگی زیست محیطی، رنگزایی نوین با حداقل هزینه اقتصادی فراهم می شود. بدین سبب، کاربرد این ماده در رنگرزی مورد ارزیابی قرار گرفت و رنگرزی با این ماده به همراه دندانه های زاج سفید، سولفات مس، سولفات آهن، کلرور قلع و نمونه ای بدون دندانه به روش دندانه پیش از رنگرزی، با مقادیر متغیر دندانه و رنگزا انجام گرفت. پس از انجام رنگرزی، فام های رنگی حاصل شده با تعدادی از مواد رنگزای مرسوم مورد مقایسه قرار گرفت و مشخص شد که فام رنگی حاصل از رنگرزی پسماند گل محمدی از بیشترین شباهت به رنگزای پوست انار برخوردار است. با استحصال این نتیجه، فام رنگی دو ماده رنگزا به صورت میدانی و با بررسی دیدگاه فعالان عرصه تولید قالی و همچنین به صورت آزمایشگاهی با اندازه گیری ثبات نوری، شست و شویی و تعیین پارامتر های رنگی مورد مقایسه و ارزیابی قرار گرفت. پس از تجزیه و تحلیل نتایج به دست آمده و حصول مشابهت فام رنگی با رنگزای پوست انار، مشخص گردید که پسماند گل محمدی حاصل از گلاب گیری علاوه بر کاربرد به عنوان رنگزای نوین طبیعی در رنگرزی، در تولید قالی نیز قابل استفاده است.

تهیه نخ ابریشمی ضد‌میکروب با به‌کارگیری آنزیم پروتئاز و نانو‌نقره

مجید منتظر

امروزه کاربرد آنزیم ها و ضد باکتری ها روی الیاف پروتئینی جهت محافظت منسوجات در برابر میکروب ها و جلوگیری از ایجاد لکه، تغییر رنگ و افزایش زمان نگهداری فرش های ابریشمی در موزه ها مورد توجه قرار گرفته است. این تحقیق با هدف بررسی تأثیر آنزیم پروتئاز و نانو نقره روی نخ ابریشمی انجام شده است. نخ ابریشمی دولا با نمرهtex ۱۴۰ (به عنوان خامه فرش) با آنزیم پروتئاز و مقادیر مختلف نانو نقره در شرایط متفاوت عمل شده و خواص ضد میکروبی آنها در مجاور دو نوع باکتری E.coli و S.aureos بررسی و مقایسه شده است. همچنین برخی خصوصیات نخ ابریشمی عمل شده شامل کاهش وزن، شاخص سفیدی و خصوصیات رنگی در تصاویر میکروسکوپ الکترونی بررسی شده است. به کارگیری نانو نقره به تنهایی خاصیت ضد میکروب عالی با غلظت های متفاوت میکروب را نشان داده ولی سبب کاهش سفیدی نخ ابریشمی شده است. در حالی که با به کارگیری ۲% پروتئاز، خاصیت ضد باکتری و سفیدی نخ ابریشمی افزایش یافته است. بر این اساس کاربرد هم زمان پروتئاز و ppm۳۰ نانو نقره روی نخ ابریشمی سبب ایجاد ویژگی ضد باکتری عالی (۱۰۰%) شده است.

بررسی تأثیر هوشمندی رقابتی بر رقابت‌پذیری صنعت فرش کشور

سیدعباس حیدری

هدف از نگارش مقاله حاضر، بررسی نقش هوشمندی رقابتی بر رقابت پذیری صنعت فرش کشور است. برای سنجش هوشمندی رقابتی از ابعاد هوشمندی اجتماعی- استراتژیک، هوشمندی تکنولوژیک و هوشمندی بازار و جهت سنجش رقابت پذیری نیز از شاخص های منابع ورودی، موقعیت در بازار و توان خلاقیت و نوآوری استفاده شد. در ابتدا با استفاده از آزمون همبستگی پیرسون و رگرسیون، تأثیر مثبت و معنادار هر سه بعد هوشمندی رقابتی یعنی هوشمندی اجتماعی- استراتژیک، هوشمندی تکنولوژیک و هوشمندی بازار بر رقابت پذیری صنعت فرش اثبات گردید. در ادامه از طریق آزمون میانگین، موقعیت هر یک از ابعاد هوشمندی رقابتی صنعت فرش به دست آمد که تنها هوشمندی اجتماعی- استراتژیک در سطح مطلوب و مناسبی قرار نداشت. در انتها نیز با به کارگیری تکنیک تاپسیس فازی، اجزای هوشمندی رقابتی رتبه بندی شدند که «اطمینان از تداوم رابطه با مشتری»، «بازخورد از مشتریان» و «انجام برنامه ریزی استراتژیک» به عنوان مهم ترین اجزای هوشمندی رقابتی انتخاب شدند.