نشریه علمی گلجام

سرمقاله: پژوهش در فرش ؛‌ با ضرورتی چند وجهی و زمان بر

محمدرضا عابد

الف) پژوهش بنیادی یک ضرورت است، اما آیا اولویت هم هست؟
در حال حاضر پژوهش های بنیادی گوناگونی در حوزه هنر- صنعت فرش دست باف ایران از سوی محققان و دانشجویان صورت می پذیرد که در جای خود ارزشمند و شایسته تقدیرند. انجام چنین تحقیقاتی به گسترش چشم انداز نگاه علمی به مقوله فرش دست باف و رسیدن به نگاهی جامع و فرادستی در این حوزه یاری می رساند و زوایای پنهان این هنر کهن و این گستره تاریخ مند و آمیخته با فرهنگ و تمدن ایرانی و اسلامی را بهتر و بیشتر آشکار می کند.
اما هنر- صنعت فرش دست باف در ایران همچنان به پژوهش های کاربردی نیز نیازمند است. ارکان مختلف این هنر- صنعت و فعالان آن در همه رده های فرایند تولید تا توزیع مشتاق دانستن ماحصل پژوهش هایی هستند که به افزایش بهره وری، بهینه ساختن تولید، حفظ تندرستی عوامل تولید، بازارسازی و بازاریابی، نیرومند شدن در برابر رقبا، و ... بینجامد.
بررسی مجموعه مقالاتی که برای انتشار به گلجام می رسند نشان می دهد که گاه این نیاز مبرم تولیدکنندگان و عرضه کنندگان فرش ایران از یاد می رود و اولویت در پژوهش ها به جای تحقیقات کاربردی، جای خود را به پژوهش های بنیادی داده است.
تدبیری باید.

ب) از زوایای مختلفی به فرش بنگریم.
فرش دست باف ایران کمتر از دو دهه است که آموزش دانشگاهی را تجربه می کند و در طول این سال ها دانشجویان بسیاری در این رشته ردای دانش آموختگی بر تن کرده و عنوان کارشناس فرش را دریافت کرده اند. آشکار است که این جمعیت فراوان دانشگاهیان در حوزه فرش دست باف اصلی ترین پژوهشگران این هنر- صنعت باشند، اما از یاد نبریم که فرش مقوله ای گوناگون و چندوجهی است. از یک سو میراثی از فرهنگ و تمدن ایرانی و برجای مانده از تاریخی سترگ است، از سوی دیگر یک هنر ناب و نمادی از هنرهای ایرانی و اسلامی این سرزمین. از یک سو پایی در توسعه دارد و شاخصه هایی همچون اشتغالزایی و تکیه بر تولیدات بومی را با خود دارد و از سوی دیگر رنگ و بوی اقتصادی گرفته و به عنوان یکی از اقلام صادرات غیرنفتی کشور نقشی در ارزآوری دارد.
این چندوجهی بودن می طلبد که در پژوهش ها نیز از زوایای مختلفی بدان پرداخته شود و لزوم در نظر گرفتن فرش به عنوان عنصری بین رشته ای در امر تحقیق آشکار می شود. روان شناسی، جامعه شناسی، اقتصاد، تاریخ، تبلیغات، ارتباطات، ادبیات و... هر یک می توانند از منظری خاص با هنر- صنعت فرش دست باف همراه شوند و از این رو گلجام پذیرای مجموعه ای از علوم خواهد بود.

ج) پژوهش زمان بر است؛ داوری نیز.
پژوهش امری دقیق، زمان بر و پروسواس است و داوری بر فرایند و نتایج پژوهش نیز کار آسان و سریعی نیست و به همان اندازه وسواس و دقت نظر می طلبد. بر بسیاری از نشریات علمی- پژوهشی همچون گلجام خرده گرفته می شود که چرا نظم در انتشار ندارند و دیر به دیر منتشر می شوند. یکی از پاسخ ها همین است که بر فرض که مقالاتی پرتعداد به دست گردانندگان نشریه برسد و بر فرض که بسیاری از این مقالات از رتبه و درجه علمی مطلوبی هم برخوردار باشند، باز هم کار آسان نیست و فرایند ارسال هر مقاله برای چند داور، تجمیع و تطبیق آرای داوران که گاه هم نظر نیستند، رفت و برگشت مقاله بین داور و پژوهشگر برای تصحیح و تکمیل کاستی های احتمالی و ... خود امری زمان بر است که موجب تأخیر در انتشار چنین نشریاتی خواهد شد.
هرچند که می توان از داوران مقالات انتظار داشت سرعت عمل بیشتری داشته باشند، اما انتشار با تأخیر بهتر از انتشار مقالاتی با سطح علمی کم و یا دارای کاستی است.

نقش‌مایه طاووس در دست‌بافته‌های گلیمی اقوام شاهسون و قشقایی

افسانه قانی

نقش مایه طاووس یکی از برجسته ترین نگاره های جانوری است که به صورت انتزاعی و هندسی در گلیم بافته های عشایری به ویژه اقوام شاهسون و قشقایی به وفور دیده می شود. تنوع نقش این پرنده در دست بافته های گلیمی دو قوم نام برده، انگیزه ای شد تا این نگاره از زوایای مختلفی همچون نقش، رنگ و فرم شناسایی، معرفی، طبقه بندی و سپس بررسی و تحلیل شود. لذا این مقاله در پی پاسخ دادن به سؤالات زیر است: مهمترین وجه اشتراک و افتراق نقش مایه طاووس در دست بافته های دو قوم شاهسون و قشقایی کدام اند؟ و تنوع فرمی این نقش در دست بافته های کدام قوم بیشتر است؟ فرضیه مورد نظر حاکی از این نکته است که طاووس بافته شده در گلیم بافته های قشقایی نسبت به دست بافته های ایل شاهسون از تنوع فرمی و رنگی بیشتری برخوردار است. از مهم ترین اهداف این تحقیق علاوه بر جمع آوری و طراحی انواع نگاره های طاووس در دست بافته های دو قوم و نمایش آن ها در جداول جداگانه، بررسی و تحلیل انواع آن و تأثیر و تأثر پذیری شان از یکدیگر بوده است. روش تحقیق در این پژوهش علاوه بر مطالعات میدانی (به خصوص یافتن انواع نگاره های طاووس) و کتابخانه ای، از نوع توصیفی- تحلیلی است. کاربرد نمادین برخی از نقش مایه ها مانند ستاره هشت پر بافته شده بر بال طاووس ها، هم نشینی آن با نقش مایه های چخماق، شانه و بز در جهت تبیین پدیده های جوی (به ویژه باران) از دوران های پیش از تاریخ در ایران و بین النهرین و طاووس های دو سر شاخص ایل شاهسون که در اثر کوچ و سایر مراودات ها در گلیم های قشقایی و ایلات عرب خمسه نظیر عرب جنی مشاهده می شود، از مهم ترین یافته های این پژوهش به شمار می آید.

بررسی امکان‌پذیری ایجاد کارگزاری کنترل کیفیت فرش دست‌باف با تأکید بر گارگاه‌های خانگی

عباس جوهری

در خصوص «امکان پذیری و ارزیابی ایجاد کارگزاری کنترل کیفیت فرش دست باف با تأکید بر کارگاه های خانگی»، شاخص ها و معیارهای کنترل کیفی فرش دست باف مدون شده و بر اساس نظرات تولید کنندگان، صادرکنندگان، خبرگان و صاحب نظران فرش دست باف، اولویت بندی و کنترل کیفیت فرش دست باف در منطقه کاشان به صورت پایلوت عملیاتی گردیده است. بر اساس یافته ها و نتایج حاصل از مطالعه میدانی و اجرای پایلوت، امکان پذیری فنی، اجتماعی و اقتصادی ایجاد کارگزاری کنترل کیفیت بررسی شده است. لازم به ذکر است بدون کمک و حمایت مالی دولت و به دلیل عدم تمایل بافندگان جهت پرداخت حق الزحمه جهت استفاده از خدمات کارگزاری، امکان پذیری اقتصادی فاقد توجیه می گردد.

عوامل مؤثر بر فروش فرش دست‌باف و ماشینی در بازار ایران

سید محمد مهدی میرزاامینی

فرش دست باف یکی از مهمترین کالاهای صادراتی ایران محسوب می شود که در بازارهای خارجی دارای جایگاه والایی است. اما این کالا در بازارهای داخلی دارای جایگاهی مشابه جایگاه آن در خارج از مرزها نیست و امروزه در خانه های ایرانیان فرش دست باف نسبت به فرش ماشینی با اختلافی محسوس بسیار کمتر مورد استفاده قرار می گیرد. به نظر نویسندگان عمده دلیل این استقبال ضعیف قیمت بالای این کالا نسبت به نمونه های ماشینی است. در این تحقیق که به روش پیمایشی، در چهار مرحله و در مناطق عمومی و مرفه نشین چهار شهر تبریز، قم، تهران و اصفهان انجام شده قیمت بالای فرش دست باف دلیل غالب عدم استفاده قشر مرفه جامعه از فرش نبوده و دلایل دیگری نیز بیان شده است که عبارت است از عدم شناخت کیفیات ویژه فرش دست باف نسبت به نمونه های ماشینی.

مطالعه نمادین نقش درخت- ستون و پرنده بر نمازلیق‌های ترکمن

بهار مختاریان

دست بافته های ایلات و عشایر ایران دارای نقوش گوناگونی است که با توجه به شیوه زندگی، اعمال آیینی و اسطوره ای آن مرز و بوم شکل یافته و بیانگر ارزش ها و باورهای آن فرهنگ است. بر این اساس نقوش به کار رفته در آن ها دارای معانی نمادین گوناگونی است که انسان برای بیان نیازها و ارتباطات خویش به آن ها پرداخته است. پژوهش حاضر در نظر دارد با معرفی یکی از شاخص ترین دست بافته های قوم ترکمن به نام «نمازلیق» که به عنوان عنصری کاربردی و هویت بخش برای انجام عمل آیینی نماز مورد استفاده قرار می گیرد، به جایگاه نماد در یکی از شاخص ترین طرح های نمازلیق یعنی «کعبه ناقش» بپردازد که تکرار نقش درخت- ستون و پرنده (بر رأس مناره ها) است. دستیابی به ریشه و خاستگاه این عناصر نمادین و کشف مفاهیم و معنای آن ها در فرهنگ های گوناگون و همچنین در شمنیسم که باور گذشته ترکمن ها قبل از گرویدن به اسلام بوده است، می تواند راهگشای درک حضور این عناصر نمادین در نمازلیق های ترکمن گردد.

بررسی جایگاه حاشیه در فرش‌های تصویری دوره قاجار

حجت اله رشادی

تحولات گسترده ای که در هنر ایران در دوره قاجار رخ داد، در نهایت به تصویری شدن غالب گونه های هنری منجر گردید. فرش نیز همچون سایر صورت های هنری پذیرای تصاویر شد و فرش های موسوم به فرش های تصویری در فرش بافی ایران به وجود آمدند. هرچند که در این گونه فرش ها تصویر غالباً در متن ظاهر می شد و بیشترین تأثیر را بر متن فرش ها بر جای نهاد، اما در عین حال حاشیه و جایگاه آن نیز دستخوش تغییر و تحولاتی گردید. نتایج این پژوهش نشان می دهد که در این دوره با وجود تعدیل شدن حاشیه های فرش های تصویری، حاشیه هیچگاه حذف نشده است و همواره به عنوان جزئی ثابت و جدا ناشدنی به حساب می آمده است. گرچه در پاره ای از فرش ها تناسبات رایج حاشیه رعایت نشده است، ولی همواره هویت محل بافت را به همراه داشته است. این پژوهش به شیوه توصیفی ـ تحلیلی صورت گرفته است. جامعه آماری آن ۷۹ فرش تصویری دوره قاجار بوده و شیوه گردآوری اطلاعات به صورت ترکیب شیوه کتابخانه ای و مشاهده ای بوده است.

تحلیل نقشه‌ فرش‌های شکارگاهی محمد‌حسین مصورالملکی بر مبنای فرش‌های شکارگاهی دوره صفوی

علی اصغر شیرازی

در اواخر حکومت قاجار، بار دیگر طراحی نقشه فرش در اصفهان به دست تعدادی از هنرمندان طراح مانند میرزا آقا امامی و محمد حسین مصورالملکی احیا شد. محمدحسین مصورالملکی معروف به حاج مصورالملکی که از هنرمندان شاخص اواخر قاجار و اوایل دوره بعد به شمار می رود، هم در نقاشی و هم در طراحی فرش به ابداع و نوآوری روی آورد. از سویی در کار وی توجه به سنت های طراحی و نقاشی صفوی جلوه برجسته ای دارد. در همین راستا، مصورالملکی در طراحی نقشه فرش به برخی نقشه های فراموش شده صفوی از جمله شکارگاه پرداخت. در این مقاله، با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی به بررسی نقشه فرش های شکارگاهی مصورالملکی پرداخته شد و در همین راستا برای گردآوری اطلاعات از روش کتابخانه ای سود جسته شد. بررسی این نقشه ها آشکار ساخت که مصورالملکی در عین حال که نقوش شکارگاهی صفوی را وارد فرش بافی معاصر اصفهان کرد، به سبب نگرش خاص خود، تغییر و تحولاتی در آن به عمل آورد. از جمله این تحولات، تغییر ترکیب بندی به قالب عمودی و ایجاد افق رفیع در متن شکارگاه بود. وی در این نقشه ها واقع گرایی را مطمح نظر قرار داد و علاوه بر استفاده از برخی عناصر تصویری جدید، مسئله تفکیک بین پس زمینه یا متن و عناصر شکارگاهی را که در فرش های دوره صفوی وجود داشت، با تغییر عناصر پس زمینه از بندهای افشان به گل بوته ها و درختچه های کوچک، حل نمود. در واقع امر، کار او را می توان ایجاد ارتباط منطقی بین طراحی فرش اصفهان در نیمه سده چهاردهم ه.ش. با سنت های تصویری پیشین دانست.