نشریه علمی گلجام

تأثیر باورهای دینی و اسطوره‌ای بر فرش‌های روستایی‌باف همدان

نعیمه جلیلیان

فرش یکی از کهن ترین و با سابقه ترین هنرهای سنتی است که علاوه بر رفع نیازهای کاربردی، بازگو کننده اعتقادات، باورها، اساطیر و مفاهیمی از این دست است. این مفاهیم در بستر فرش با نقوشی رنگین و زیبا با الهامات ذهنی نمود می یابند. در این نوشتار، علاوه بر شناسایی نقوش حیوانی در هنر فرش روستایی حوزه همدان و دسته بندی آن ها به سه دسته چهارپایان، پرندگان و آبزیان، تأثیرات دینی-اسطوره ای نقوش منطقه تشریح می گردد. در بین نقوش حیوانی به دست آمده، از میان پرندگان عقاب و طاووس، در بین آبزیان ماهی، لاک پشت و خرچنگ و از گروه چهارپایان، بز جملگی حامل مفاهیم برکت و باروری هستند.

بررسی کهن‌الگوها در فرش رستم و اکوان دیو بر اساس آرای یونگ

راهله عرفان منش

مصور سازی داستان های شاهنامه از جمله موضوعاتی است که توجه هنرمندان را در دروه های مختلف به خود جلب کرده است. از جمله این هنرمندان می توان طراحان قالی را نام برد. در دوره قاجار تصاویر شاهنامه بر روی فرش های تصویری اوج می گیرد و داستان های حماسی و نبردهای رستم از جمله داستان هایی است که بسیار مورد توجه این هنرمندان است و از میان نبردهای رستم، نبرد او با اکوان دیو توجه بیشتری به خود جلب کرده است. در فرشی که به تحلیل آن می پردازیم این نبرد در متن قالی درون قاب محرابی قرار گرفته است. سؤالی که در اینجا مطرح می شود این است که آیا تصویر این داستان بر روی قالی هدفی بیش از نمایش یک نبرد داشته که درون قاب محرابی قرار گرفته است و اگر پاسخ به این سؤال مثبت است دلایل استناد به آن چیست؟ برای رسیدن به پاسخی مناسب بر اساس آرای یونگ تلاش بر آن داریم تا ابتدا به معرفی کهن الگوها پرداخته و سپس این کهن الگوها را از درون فرش مورد نظر بیرون آوریم. در این مقاله که به روش توصیفی- تحلیلی انجام شده است برآنیم با توجه به کهن الگوی مطرح شده در روان شناسی یونگ تحلیلی متفاوت از این فرش ارائه دهیم.

بررسی اثربخشی تسهیلات بنگاه‌های زود‌بازده در صنعت فرش دست‌باف

ناصر شاهنوشی

بالا بودن نرخ بیکاری باعث شکل گیری طرح هایی در سطح ملی شده که یکی از آن ها طرح تسهیلات بنگاه های زود بازده بوده است. یکی از بخش های عمده که به استفاده از تسهیلات بنگاه های زود بازده پرداخته صنعت فرش دست باف بوده است. هدف اصلی این مطالعه بررسی اثربخشی تسهیلات بنگاه های زود بازده در صنعت فرش دست باف در استان های آذربایجان شرقی، خراسان رضوی و قم است. فاکتورهای بررسی اثربخشی شامل درآمد، هزینه، سود، تولید و اشتغال در سال های ۸۵، ۸۶ و ۸۹ بوده است. جهت محاسبه میزان اثربخشی تسهیلات بنگاه های زود بازده در استان های مذکور در این مطالعه از روش جور سازی استفاده شده است. بدین منظور جامعه آماری به دو گروه کنترل (افرادی که از اعتبارات استفاده نکرده اند) و تیمار (افرادی که از اعتبارات استفاده کرده اند) تقسیم شده است. نمونه گیری در این دو گروه با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی ساده انجام شده است. نتایج مطالعه نشان می دهد پرداخت اعتبارات بنگاه های زود بازده در استان های قم و خراسان رضوی بر متغیرهای درآمد، هزینه، سود، تولید و اشتغال تأثیری نداشته اما در استان آذربایجان شرقی باعث افزایش معنی دار این متغیر ها شده است.

مطالعه ساختار سجاده‌های (معاصر) سیستان و بلوچستان

جواد آویشی

سجاده یکی از دست بافته هایی است که از دیرباز تاکنون در استان سیستان و بلوچستان رایج بوده و علاوه بر زیبایی بصری، دارای معانی عمیق معنوی نیز هست و توجه پژوهشگران، به ویژه کارشناسان بومی این استان را در دو دهه اخیر به خود جلب کرده است. به منظور بررسی سجاده ها، ابتدا با اشاره به اعتقادات و باورهای اصیل مردم در نقوش شاخص به کار رفته در سجاده ها، آن ها را به گروه های اقتباسی، نیمه-اقتباسی، بومی و اصیل، جدید و ذهنی تقسیم کرده ایم. رایج ترین و زیباترین این نمونه ها طرح های بومی بوده که شامل سجاده های محرابی، قابی یا رضوان، گنبدی-گلدسته ای و قالیچه نمازی است. سؤالاتی که در این پژوهش مطرح گردیده بدین قرار است: (۱) ساختار کلی سجاده های قالیچه ای سیستان و بلوچستان چگونه است؟ و (۲) مهمترین طرح ها و نقوش سجاده های سیستان و بلوچستان که باعث ماندگاری آن ها شده است، کدام اند؟ نقش و رنگ به کار رفته در سجاده های قالیچه ای سیستان و بلوچستان متأثر از طبیعت، خواسته های مردم و فرهنگ حاکم بر منطقه است. به طور کلی ساختار و نقوش سجاده ها در اکثر مناطق به هم نزدیک است و این دست بافته ها دارای ریشه های تصویری و مفهومی یکسان اند که بخش اعظم نقوش این سجاده ها به صورت هندسی است. ویژگی ها و مشخصه های بافت بومی و مواد اولیه رایج در استان نیز در این مقاله مورد بررسی و مطالعه قرار گرفته است. روش تحقیق، تحلیلی و توصیفی است و استخراج اطلاعات، علاوه بر مطالعات اسنادی که با رجوع به منابع مکتوب و غیر مکتوب صورت می پذیرد، حاصل مشاهدات، مطالعات و بررسی های میدانی[۱] است. تجزیه، تحلیل و تطبیق داده ها و تصاویر، معیاری برای شناسایی سجاده ها و دست بافته های استان بوده و به احیاء و حفظ هنر بومی این منطقه کمک شایانی می نماید.

نقش شیر در فرش ایرانی در مقایسه با آثار ادبی و عرفانی

سید محمد مهدی میرزاامینی

دوره صفویه در تاریخ قالی بافی ایران همواره به عنوان عصر طلایی این هنر شناخته شده که علاوه بر زیبایی طرح و نقش و رنگ مفاهیم ارزنده ای بر پهنای قالی آن نقش بسته است. نقش شیر یکی از آن نقوشی است که در بیشتر قالی های صفویه در حالت های مختلف نقش بسته است چنانکه در این قالی ها هم در مقام صیاد و هم در جایگاه صید به تصویر درآمده است. تکرار و تأکید بر این نقش که در فرهنگ ایرانی و اسلامی و دیدگاه عرفا همواره معانی نمادین مختلف و بعضاً متضادی داشته است این پرسش را مطرح می نماید که شیر در قالی های صفویه دارای چه مفاهیمی است. از طرفی در اشعار و آرای مولانا نیز شیر مفاهیم متفاوتی دارد. در نظر مولانا شیر نماد حق تعالی و اسماء و صفات وی، نماد قضای الهی، نماد انسان های اهل فضیلت، نماد اولیاء، نماد رسول اکرم(ص) و حضرت علی(ع) ، نماد عقل، نماد عشق، نماد اندیشه و حتی نماد نفس اماره است؛ اما در نظر او از شیر، مفهوم انسان و انسان کامل استنباط بیشتر می شود. در مطالعه بصری و معنایی نقش شیر در قالی های صفویه نیز ارتباط معناداری بین شیر در قالی های صفویه و نظر مولانا مشاهده می شود. نقش شیر در بیش از ده نمونه از قالی های بررسی شده در حالت های متفاوت و جایگاه های مختلف مشاهده شده که همگی مؤید آن است که شیر بر پهنه قالی در کشاکشی صعب و دشوار نهایتاً به مرکز هستی که همان ترنج قالی باشد می رسد و در آن به درجه شیر مردی نایل می آید. این مفهوم در نظر مولانا نیز انعکاسی روشن دارد. مطالعه انجام شده به شیوه اسنادی و بررسی مشاهده موردی نمونه قالی های دوره صفویه با استفاده از روش تحلیل محتوا و تطبیق نمونه ها صورت پذیرفته است.

ریشه‌یابی و تطبیق نقوش بازتاب یافته فرش صفوی در نگاره‌های گورکانیان هند

ماه منیر شیرازی

در اثر گسترش روابط گورکانیان هند با پادشاهان صفوی، تأثیرات مختلفی از هنر ایران در هنر هند قابل بررسی است. این تأثیرات در حوزه هنر نگارگری، فرش، معماری و هنرهای وابسته به آن ها فراوان است. بسیاری از طرح ها و نقشه ها در حوزه فرش از طریق هنر نگارگری ایران در قلمرو گورکانیان هند رواج یافت. هنرمندان نگارگر فراوانی به ویژه از زمان شاه طهماسب از دربار صفویان به هندوستان کوچیدند و آثار بسیاری برای ایشان تولید و شاگردان فراوانی تربیت نمودند. از این رو هدف این مقاله ریشه یابی و تطبیق طرح و نقشه فرش های صفوی در نگاره های گورکانیان هند است. از این رو سؤال های اصلی این مقاله عبارتند از: (۱) علت بازتاب نقش فرش های ایرانی در نگاره های دوره گورکانیان چیست؟؛ (۲) نقوش فرش های ایرانی بازتاب یافته در نگاره های مذکور کدامند؟ روش تحقیق در این مقاله، روش توصیفی- تحلیلی و روش جمع آوری اطلاعات آن کتابخانه ای است. نتایج تحقیق نشان می دهد که علت بازتاب نقش فرش های ایرانی در نگاره های گورکانیان هند، علاقه مندی پادشاهان مغولی هند به هنر و روابط حسنه با حکومت صفوی از یک سو و مهاجرت هنرمندان ایرانی در عهد شاه طهماسب و بهره برداری از ایشان در سال های مذکور از سوی است. اگرچه نقوش فرش های بازتاب یافته در نگاره های هندی نیز تحت تأثیر هنرمندان ایرانی است که البته بومی کردن عناصر گیاهی در نقشه فرش ها از شیوه تجریدی به طبیعی، به دست هنرمندان هندی انجام پذیرفته است.