نشریه علمی گلجام

سرمقاله: راهبردهای مدیریت دانش در نظام فرش دستباف ایران

امیرحسین چیت سازیان

یکی از برتری های نظام فرش بافی ایران نسبت به بسیاری از نظام های نوخاسته فرش جهان، سابقه طولانی و غنای فرهنگی و تجارب ارزشمند نسل های متعدد هنرمندان اعصار ایران است که امروزه برای ارتقاء و تعالی این هنر صناعی کهن قابل بهره برداری است. «مدیریت دانش» یکی از مهم ترین فرایند هایی است که می تواند این بهره برداری را سامان دهی کرده و برتری کیفی و برند فرش ایران و جایگاه برتر آن در جهان را حفظ نماید.

براساس تعاریفی که از مدیریت دانش ارائه شده است، این مدیریت، فرآیندی است که به سازمان یا نظام کمک می کند تا اطلاعات و مهارت های مهم و تجارب ارزشمند و دانش ضمنی و سرمایه فکری و معنوی که به عنوان حافظه نظام محسوب می شود و بسیاری از آنها به صورت ارزیابی نشده و پنهان وجود دارند را براساس هدف گذاری و اهداف معین، شناسایی، انتخاب، سازمان دهی و تقویت نموده و جهت بهره برداری، بازآوری و منتشر نمایند.

یکی از عرصه هایی که مدیریت دانش در آن ضرورت دارد، هنر صناعی فرش در ایران است، چه فرش دست باف علی رغم قدمت از جمله حوزه هایی است که دانش و اطلاعاتش کمتر از بسیاری از عرصه ها گردآوری و مکتوب گردیده و حتی دیرتر از عمده آنها از این حیث مورد توجه واقع شده است.

دانش فرش شناسی که عمدتاً از غرب آغاز گردیده بیش از ۱۴۰ سال عمر رسمی ندارد. در ایران هم این روند که با تألیف یکی دو اثر در اواخر قرن سیزده خورشیدی شروع شده تا دهه های ۵۰ و ۶۰ سده چهاردهم به کندی حرکت نموده است. شاید بتوان گفت از زمانی که سمینارهای ملی تحقیقات - که ابتدا از وزارت جهاد سازندگی آغاز شد و در وزارت بازرگانی تداوم یافت - و آموزش عالی فرش که در دهه هشتاد شکل گرفت و منجر به تأسیس انجمن علمی فرش ایران گردید، به سمت و سوی نظام مندی گرایش یافت.

حرکت ارزشمند تهیه و تدوین دایرهًْ المعارف فرش ایران از سوی این انجمن را می توان نمونه مناسبی در این راستا برشمرد، اما هرچند که انجمن را می توان طلایه دار این استراتژی در بحث و عمل در نظر گرفت، اما این راهبرد نباید به این حرکت و یک سازمان غیر دولتی منحصر گردد، بلکه همه اعضای انجمن، پژوهشگران، مؤلفان ارجمند، اعضای هیئت علمی و مدرسان محترم دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی و نیز هنرستان های کار-دانش و حتی آموزشگاه های فنی و حرفه ای دولتی و غیردولتی می توانند این رسالت را بر دوش گیرند و در این فرآیند ضروری ایفای نقش نمایند.

انجمن می تواند به عنوان هماهنگ کننده این فرآیند با برنامه ریزی و هدف گذاری، سازماندهی لازم را برای شناسایی، انتخاب و به دست آوردن اطلاعات و دانش آشکار و نهان و تجارب نهفته در سینه های هنرمندان فرش کشور و کشف سرمایه فکری و معنوی آنها در ابعاد مختلف آغاز کند و با کمک دانشجویان و دانش پژوهان و با نظارت استادان و محققان ذی صلاح آنها را تدوین و مستند نمایند تا پس از آن پایه ای برای توسعه و تقویت این معارف فراهم شود تا جهت بهره برداری آماده گردد.

تجربه تدوین دایرهًْ المعارف فرش ایران که در ده حوزه تخصصی: «طرح و نقش و زیبایی شناسی»،” «رنگرزی»، «دانش فنی و فناوری»، «مواد اولیه»، «مرمت و تکمیل»، «اقتصاد و بازرگانی»، « تاریخ فرش»، «جغرافیا و سبک شناسی»، «سازمان و مدیریت»، «فرهنگی و اجتماعی» در اختیار قرار دارد می تواند با کمک گروه های تخصصی انجمن، این راهبرد اساسی و ضروری را در این مقطع زمانی ساماندهی نماید. اما علاوه بر آمادگی و تحرک بیشتر این گروه های تخصصی، به عزم جدی هنرمندان، استادان، پژوهشگران و دانشجویان دلسوز فرش و نیز مساعدت و کمک های مالی و پشتیبانی متولیان حاکمیتی و غیر حاکمیتی امر پژوهش و فناوری کشور و به ویژه متولیان فرش دستباف کشور همچون مرکز ملی فرش ایران، شرکت سهامی فرش ایران، کانون هماهنگی دانش صنعت فرش کشور و دانشگاه های مجری آموزش عالی فرش نیاز دارد.

راهبرد مدیریت دانش در نظام فرش دستباف ایران ضرورتی اساسی در برهه زمانی حاضر است که تعامل سه رکن متولیان فرش دستباف، هنرمندان و دانش پژوهان فرش و هماهنگ کننده علمی (انجمن) می تواند استعداد و پتانسیل نهفته در نظام فرش را به سلاحی برنده در عرصه رقابت جهانی تبدیل نموده و حفظ و ارتقاء جایگاه فرش ایران را با خواست و یاری خالق یکتا پی بگیرد.

معرفی نقوش اسطوره ای قالی قُلتوق

حسین قربانی

نگرش های فرهنگی در طول اعصار متفاوت ارتباط مستقیمی با ایجاد باورهای اسطوره ای مردمان دارد، هرچند که به لحاظ تقسیم بندی فرهنگی، هر یک از دوره ها محتوای مفهومی خاصی را در بر می گیرد. نقوش دستبافته ها و اسطوره به تناسب طبقه بندی لحاظ شده برای طرح های فرش ایرانی آنگونه که از حیث به انواع مختلفی تقسیم می شوند، بیشترین شکل های اسطوره ای را در بین نقوش گیاهی و جانوری پدید آورده اند (دریایی، ۱۳۸۲، ۸۳). نمی توان گفت که ترسیم این نقوش بر متن قالی دقیقاً منطبق با تأویل مفاهیمی است که امروزه توسط بزرگترین اسطوره شناسان و جامعه شناسان و تاریخ دانان انجام می شود، دانست. پس این کلمات، زبان نوشتاری مردمانی هستند که قدرت انتقال چنین اندیشه هایی را در وادی نقش و رنگ و پشم تجربه نموده اند. یکی از مهم ترین عوامل ارزش های هنری فرش های ایرانی، نقوش به کار رفته در آن هاست، چگونه می توان ارزش های اسطوره ای این نقوش را شناسای کرد؟ از مناطق مهم قالیبافی ایران، روستای قُلتوق در استان زنجان می باشد. هنر- صنعت قالیبافی مدتها در این منطقه رواج داشته و تا امروز ادامه یافته است به همین دلیل به خوبی می توان طرح ها و نقوشی را مشاهده کرد که ریشه در ادوار گذشته دارند. قالی روستای قُلتوق به عنوان جلوه ای از فرهنگ و هنر غنی این مرز و بوم، سال هاست که مورد بی لطفی قرار گرفته و به دست فراموشی سپرده شده است، لذا به منظور احیاء و زندگی دوباره به این هنر، با نگاهی دقیق تر به عناصر موثر در شکل پذیری آن، نقشه های اصیل و خصوصیات اصلی نقوش شناسایی می گردند تا بتوان از این طریق، مفاهیم نمادین و اسطوره ای را باز شناخت و خیالات و عوالم رویاهای ناب یک بافنده را از نام و شرح آن فهمید. هدف و ضرورت: هدف شناسایی ارزش های اسطوره ای نقوش قالی قلتوق می باشد و بیشترین ضرورت بررسی حاضر، رفع نیازهای اطلاعاتی مبتنی بر علایق محقق است. نوع و روش پژوهش: پژوهش حاضر از نوع تاریخی و روش بررسی آن توصیفی و تحلیلی می باشد. بر اساس این روش، ابتدا تاریخچه مختصری از روستای قلتوق شرح داده شده و سپس در مدخل آن، ویژگی های فنی و ظاهری قالی این منطقه مورد بررسی قرار گرفته و در پایان عوامل زیبا شناسانه تشریح گردیده است که به نوعی پشتوانه فکری و فرهنگی نقوش اساطیری فرش بر ما آشکار می گردد. نمونه آماری: مجموعه نقوش قالی قلتوق که حجم آن ۹ نمونه می باشد.

شبیه‌سازی و ابداع معادله ای جهت اندازه‌گیری میزان وضوح نقش فرش

محمدجواد کارآمد

میزان وضوح نقش فرش یکی از عوامل تأثیرگذار بر جلوه بصری فرش است که در این مقاله برای اندازه گیری آن مقدماتی فراهم آورده شده است. ابتدا عوامل مختلف مؤثر بر میزان وضوح نقش فرش تجزیه و تحلیل شده و به نحو مناسبی فرموله شده اند که از معادله حاصله می توان به عنوان مبنای نظری مناسبی برای اندازه گیری میزان وضوح نقش فرش استفاده کرد. سپس با شبیه سازی تشکیل نقش بر روی فرش، تأثیر مراحل مختلف تبدیل نقشه فرش به نقش فرش بر میزان وضوح این نقش بررسی شده است.

شناسایی و اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر رشد بنگاه‌های کوچک و متوسط (SMEs) صادر‌کننده فرش

مهدی کاتب

نقش بنگاه های کوچک و متوسط SMEs در اقتصاد و بهره وری و اشتغال زایی کشورهای در حال توسعه از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بدین لحاظ بررسی وضعیت و جایگاه و موقعیت تجاری و سودآوری آن به منظور بقاء و خلق ارزش برای مصرف کنندگان از دیگر نکات مهم است. صنعت فرش دست باف ایران با برند بین المللی و جایگاه ملی به عنوان تنها محصولی است که با توان نیروی انسانی ماهر و هنرمند ایرانی و با استفاده از منابع بومی ضمن پاسخگویی به تقاضای داخلی، جلب مشتریان بسیاری در جهان را موجب شده است و علی رغم این که سهم صادراتی آن نسبت به سایر کالاهای داخلی روند کاهشی دارد، ولی نخبگان و بعضی از فعالان این صنعت در چند سال گذشته همچنان گوی سبقت را نسبت به رقبای داخلی و خارجی ربوده اند و موفقیت های چشمگیری را در توسعه و رشد این محصول داشته اند. شناسایی و اولویت بندی عوامل تأثیرگذار بر رشد بنگاه های کوچک و متوسط صنعت فرش در تجارت بین المللی و میزان تأثیر هر یک از متغیرها می تواند برای سایر فعالان و ذی نفعان بخش خصوصی و تعاونی و برنامه ریزان و سیاست گذاران حوزه صنعت فرش مؤثر واقع شود. مطالعه حاضر پاسخ به این سؤال است علی رغم روند کاهشی صادرات صنعت فرش، چه عواملی باعث رشد برخی از بنگاه های (SMEs) صادر کننده فرش شده است. محدوده جغرافیایی شامل صادرکنندگان فرش دست باف کل کشور در طی سال های ۱۳۸۰-۱۳۹۰ است. روش شناسی این پژوهش از نوع علّی-ارتباطی است. ابزار تحقیق پرسش نامه است که به منظور بررسی روایی آن، در اختیار صاحب نظران و کارشناسان قرار گرفت و پایایی ابزار پژوهش نیز با انجام آزمون مقدماتی از طریق تکمیل ۳۰ پرسش نامه تأیید شد. ضرایب آلفای کرونباخ برای بخش های مختلف بین ۷۵/۰ تا ۸۴/۰ به دست آمد. جامعه آماری این تحقیق ۱۲۴ نفر از صادرکنندگان فرش دست باف هستند که طی سال های ۱۳۸۰-۱۳۹۰ سالانه بیش از یک میلیون دلار صادرات فرش دست باف داشتند و به علت محدود بودن جامعه آماری (۱۲۴=N) از روش سرشماری استفاده شد. نتایج تحقیق نشان دادند که میانگین میزان صادرات بنگاه های تولیدی و بازرگانی صادراتی فرش دست باف ۵/۴ میلیون دلار است. متغیر وابسته تحقیق رشد بنگاه های کوچک و متوسط صنعت فرش در تجارت بین المللی که بیان کننده میزان فروش، سود و صادرات کالا ست MacMillan & Day, ۱۹۸۷)) و متغیرهای مستقل شامل توانایی و ظرفیت ها، نیازها (انگیزه ها و محرک های رشد)، منابع و فرصت ها است (Davidson, ۲۰۰۶). نتایج همبستگی حاکی از آن است که بین متغیرهای نیازها و فرصت ها با رشد بنگاه های تولیدی و بازرگانی صادراتی فرش دست باف رابطه مثبت و معنی دار در سطح ۹۹ درصد وجود دارد. بررسی ضریب همبستگی اسپیرمن تأثیر متغیرهای نیازها و فرصت های بنگاه های تولیدی و بازرگانی صادراتی فرش دست باف بر رشد را نشان می دهد. نتایج تحلیل رگرسیونی نیز نشان دادند که این دو متغیر (نیازها و فرصت های بنگاه های کوچک و متوسط صادراتی فرش در تجارت بین المللی) توانایی تبیین ۴/۳۸ درصد از تغییرات متغیر رشد این بنگاه ها را دارا هستند.

بررسی نسبت‌های عددی در سامان‌بندی قالی ذهنی‌بافت ویست

سید علی مجابی

بررسی مشخصات طرح و نقش قالی ایران به ویژه در مناطقی از جغرافیای بافت آن که طرح به صورت ذهنی بافته می شود، یکی از مهمترین امور تحقیقاتی در حوزه فرش کشور است. با دسته بندی، بازسازی و تعیین نسبت های به کار رفته در این طرح های ذهنی که طی سالیان متمادی، نسل به نسل از مادر به فرزند منتقل شده است می توان به شناخت، حفظ و برنامه ریزی برای احیای این طرح های اصیل کمک شایانی نمود. یکی از این دسته فرش ها، قالی ذهنی بافت ویست است که در حوزه مرکزی اصفهان و جنوب غربی خوانسار توسط عشایر کوچ نشینی از همدان بافته می شود که ۴۰۰ سال پیش از این در روستای ویست امروزی دست از کوچ نشینی برداشته و زندگی روستایی پیشه کرده اند. فرم و قالب طرح قالی ذهنی بافت ویست یکسان و مشخص بوده و سالیان سال است که از هر فرش به فرش دیگر با تغییراتی بسیار مختصر و با ترکیبی همسان بافته می شود. در این تحقیق ۵۰ نمونه از قالی های با متراژ بیش از ۶ متر مربع ویست که کلیه عناصر تشکیل دهنده طرح آن موجود بوده و قدمتی بیش از ۱۰۰ سال داشت توسط کارشناسان محلی در روستای ویست و روستاهای اطراف آن انتخاب گردید و بزرگ ترین ابعاد طولی و عرضی هر یک از عناصر طرح آن اندازه گیری شد. سپس با استفاده از نرم افزار های عددی گمانه های مختلف بین نسبت های ابعادی به عنوان سامانه های طراحی در سامان بندی قالی ویست استخراج شد و مورد قضاوت قرار گرفت. بر این اساس مشخص شد که ۱۶ سامانه تک بعدی است که به صورت ذهنی و کاملاً دقیق در بافت قالی توسط بافنده بدون کمک هرگونه نقشه ای رعایت می شده است. همچنین بافنده ذهنی بافت قالی ویست در هنگام بافت و به صورت ذهنی برای ۵ نسبت مشخص بین عناصر طرح ویست محدوده ای را متناسب با سایر اجزاء رعایت می کرده است. این بررسی ها نشان داد که ۶ گمانه دیگر محققان در خصوص وجود نسبت و سامانه ای مشخص بین عناصر طرح قالی های ذهنی بافت ویست صحیح نیست. اگرچه این احتمال وجود دارد که با تعیین نسبت های دو بعدی بین عناصر طرح بتوان به آشکار شدن جایگاه این سامانه ها نیز کمک نمود. نسبت های به دست آمده برای سامان بندی قالی های ویست در این تحقیق به صورت دسته بندی شده و به تفکیک ارائه گردیده است.

ارزیابی راهکارهای راه‌اندازی تجارت الکترونیک فرش دستباف در ایران

سید محمد مهدی میرزاامینی

گسترش روزافزون تجارت الکترونیک در عرصه های جهانی کالاهای مختلف و متنوعی را شامل شده است. از جمله این کالاها فرش دست باف است که وب سایت های مختلفی در دنیا به تجارت بر خط آن اقدام می کنند. با این حال در ایران تجارت الکترونیک فرش دست باف به صورت جدی وجود ندارد. نتایج تحقیقات گذشته نشان می دهد که لزوم ورود به این عرصه کاملاً موثر و مفید است ولی این امر بنا به دلایلی تا کنون ممکن نشده است.این تحقیق به روش توصیفی- پیمایشی –تحلیلی با ابزارهای مشاهده، توزیع پرسشنامه و مطالعه کتابخانه ای انجام شده است.با مشاهده و تحلیل نمونه وب سایت های موفق خارجی در عرصه تجارت الکترونیک فرش دست باف و همچنین مطالعه وب سایت های داخلی فعال و نظرسنجی از فروشندگان و صادرکنندگان فرش دست باف بازار تهران، مهمترین موانع و دلایل عدم ورود به این حوزه ارزیابی و معرفی می شود. نتایج نشان می دهد که به لحاظ فنی و اجرایی وب سایت های خارجی موفق امکانات و ابزارهای پیچیده ای که نیاز به سرمایه های کلان داشته باشند ندارند و در ایران طراحی و راه اندازی این مراکز فروشگاهی بر خط ممکن است. اما با توجه به عدم آموزش و اطلاعات لازم و روشن فروشندگان و صادرکنندگان از این حوزه و وجود محدودیت های ارتباطی ایران با برخی کشورها به دلیل تحریم ها و همچنین محدودیت ارتباط بانک های داخلی و خارجی کمتر میل و رغبت برای سرمایه گذاری و ورود به این بخش دارند.به نظر می رسد با ایجاد شرکای مالی در خارج از کشور و ورود دولت برای سرمایه گذاری در ایجاد وب سایت های فروشگاهی مجهز و همچنین انجام آموزش های لازم به تجار و تولیدکنندگان و تدوین قوانین مشخص و اجرایی کپی رایت در زمینه فرش دستباف زمینه های ورود به تجارت الکترونیک فرش دستباف در ایران را مهیا می سازد.

نقش هراتی «‌ماهی درهم» در جغرافیای فرش ایران

لیلا نفیسی نیا

می توان گفت بخشی از هویت فرهنگی-هنری و حتی ملی ما با فرش عجین و مرتبط است. تاریخ فرش ایران، پر افتخار و درخشان بوده است، هنرمندان این رشته تنها با اتکای به گذشته غنی و پر بار این هنر و مسیری که تاکنون پیموده است و با دمیدن روح خلاقانه به آن می توانند آن را همچنان زنده نگهدارند. از این رو یکی از وظایف پژوهشگران و محققان این رشته معرفی گذشته غنی فرش ایران و هویت تاریخی آن است. در این مقاله تلاش شده است تا بر اساس یک مطالعه کتابخانه ای و میدانی ویژگی های تاریخی-هنری و نماد شناسی یکی از معروف ترین نقوش فرش ایران یعنی نقش هراتی در حوزه جغرافیای فرش ایران مورد بررسی قرار گیرد و ریشه های تاریخی این نقش معرفی شود و نهایتاً به چند سؤال زیر پاسخ داده شود. ساختار نقش هراتی چیست ؟ منشأ نقش هراتی چیست؟ انواع نقش هراتی کدام اند؟