نشریه علمی گلجام

مطالعه و بررسی اصول و مبنای محاسبه نقشه قالی و اُجرت‌دهی استادکار آن

لطف الله شکری

فرش ایران از گذشته تا به امروز بر اساس نقشه ها و الگوهای مختلفی بافته شده است. بافت فرش هایی در ابعاد متناسب با تقسیم بندی اصولی در متن و نقوش، نشانه ای از حضور محاسباتی اصولی بوده است. خبرگان فرش نیز با کمک مبناها و واحدها یا مقیاس های زمان خود به محاسبه اندازه قالی، نقشه و جزئیات عوامل مربوط به آن از جمله اجرت استادکاران می پرداختند. با توجه به اینکه پژوهش و مطالعه ای در زمینه چگونگی اصول و مبنای محاسبات نقشه و ورق نقشه به شکلی جامع و روشمند صورت نگرفته است، در این پژوهش که به صورت کتابخانه ای و میدانی صورت گرفته با نگاهی از گذشته تا به حال و پس از بررسی سیر تحول نقشه فرش، به جایگاه واحدها و مبنا های اندازه گیری در محاسبات نقشه، ورق نقشه و اُجرت دهی استادکار پرداخته شده است. در نتیجه این مطالعه و بررسی وجود نگاه ویژه و دقیقی به فرش و عوامل مربوط به آن آشکار می گردد و همچنین خرد، اندیشه و دانشی که در ورای این هنر کاربردی وجود داشته و دارد، پیش رو ما قرار می گیرد که احتمالاً انتقال تجربه در این دانش ارزشمند می تواند جهت احیای این هنر مؤثر افتد.

بررسی ویژگی‌های نقش‌پردازی، رنگ‌آمیزی و بافتار قالی-خورجین‌های عرب جَبّاره فارس

علی اصغر شیرازی

ایل عرب فارس که زیر مجموعۀ اتحادیۀ خمسه به شمار می رود، سنت فرش بافی بسیار کهنی دارد. طایفه های بافندۀ این ایل که همگی در زیر مجموعۀ عرب های جَبّاره قرار می گیرند، فرهنگ فرش بافی فارس باستان را در صدر اسلام فراگرفته و در طول سده ها به شیوۀ خویش در آن تحول و دگرگونی ایجاد کرده اند. به اقتضای معیشت شبانی و کوچ روی، بافت برخی دست بافت های محفظه ای نیز به سنت بافندگی این مردمان راه یافته است. قالی-خورجین رایج ترین و مهمترین بافتۀ محفظه ای ایل عرب است. این گونه دست بافت ها پرز دار و گره بافته و از جنس قالی هستند و در دو لنگه یا تک لنگه و به صورت چهارگوش برای حمل بار بافته می شوند. هدف این مقاله مطالعۀ ویژگی های نقش پردازی، رنگ آمیزی و بافتار قالی-خورجین های ایل عرب فارس بوده است. روش تحقیق به شیوۀ توصیفی-تحلیلی بوده و گردآوری اطلاعات به صورت ترکیبی، کتابخانه ای و پژوهش میدانی به سرانجام رسیده است. نتایج این پژوهش آشکار ساخت که اسلوب بافت غالب این دست بافت ها گرۀ متقارن شمارۀ ۳، پودهای دوگانه و شیرازۀ چند رنگ است. از طرفی شیوۀ رنگ آمیزی تیره اندر تیره که سنت ایل عرب به حساب می آید در قالی-خورجین ها نیز بیش و کم به کار رفته است. شیوۀ نقش پردازی این بافته ها در دو گروه جای می گیرد. گروه اول که در آنها اساس نقشه بر نقش مایه های ریز و درشتی استوار شده که به شیوۀ منظم (شبه منظم) یا نامنظم در کنار هم یک طرح را تشکیل داده و شامل دو نقش مرغ و درخت و تمام مرغی می شود. در مقابل، گروه دوم که در آنها یک نقش کلی و اغلب منتظم بر فضای طراحی حاکم بوده و نقش مایه ها بر اساس آن چیده می شود و پذیرای نقش های شهری بافت فارس و دیگر مناطق شده است. بافندگان عرب طرح هایی مانند چهار ماهی، گل سوری، بته ای، بازو بندی و محرمات را به شیوۀ خویش ایلیاتی کرده و در قالی-خورجین ها به کار بسته اند.

آسیب‌شناسی و سطح‌بندی آسیب‌های قالی ایران

غلامرضا طوسیان شاندیز

قالی ایران از جمله گرانبهاترین و کاربردی ترین هنرهای بشری است که از دیرباز معرف فرهنگ و توانایی ایرانیان بوده است. این دستبافته فاخر طی اعصار در معرض آسیب ها و مخاطراتی قرار داشته که گاه منجر به نابودی نمونه هایی از آن شده است. در این مسیر، افرادی گاه برای امرار معاش و گاهی از سر هنردوستی دست به مرمت و بازسازی قالی های آسیب دیده زده اند. با این حال همیشه این مرمت ها صحیح و علمی نبوده و بعضاً عدم شناخت صحیح آسیب، عوامل آسیب رسان و دلایل ایجاد آن، عدم مهارت لازم در مرمت قالی منجر به تسریع نابودی قالی گردیده است. در پژوهش توصیفی-تحلیلی حاضر که به دو روش میدانی و کتابخانه ای صورت گرفته است، آسیب ها، میزان آسیب دیدگی و سطح بندی آسیب ها در قالی ایران مورد مطالعه قرار گرفته است. به همین منظور، ابتدا عوامل آسیب رسان اصلی، انسانی- فیزیکی- جانوری (زیستی)- شیمیایی، بررسی شده و سپس به سطح بندی آسیب ها، شامل پرزی، گره ای، پودی وتاری پرداخته شده است. در ادامه گروه بندی آنها به دسته های درون ساختاری، برون ساختاری و جنبی انجام گرفته است که نسبت به پژوهش های پیشین جزئی نگرتر بوده و در عین حال شیوه ای نوین در تقسیم بندی آسیب ها است. در ادامه در بررسی های میدانی برخی آسیب ها در هر سه گروه درون ساختاری، برون ساختاری و جنبی به همراه ذکر دلایل ایجاد آن آسیب ارائه گردیده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که بسیاری از آسیب های درون ساختاری مربوط به مرحله پیش از بافت و حین بافت است و با درک صحیح از عامل آسیب رسان و همچنین نوع و سطح آسیب می توان راهکار مناسب مرمتی را بدون مخدوش کردن اصالت ها ارائه کرد.

ریخت‌شناسی انحنای تاخوردگی فرش دست‌باف تحت فشار استاتیکی

سید علی مجابی

یکی از مرسوم ترین شیوه های صادرات و انبار داری فرش دست باف نگهداری آنها به صورت تا خورده بر روی یکدیگر است. تاخوردگی فرش دست باف به آن جهت که فرش از حالت پایدار خود خارج می گردد با افزایش زمان نگهداری می تواند سبب ایجاد آسیب های جدی و بعضاً جبران ناپذیری به فرش دست باف شود. در این تحقیق نمونه فرشی آزمایشی در حالت تاخورده تحت باری معادل با g/cm۲۵۰ قرار گرفته و سپس بار اعمالی به صورت متوالی و یکنواخت به ترتیب تا ۱۰۰، ۲۰۰، ۵۰۰، ۱۰۰۰ و g/cm۲۱۵۰۰ افزایش می یابد و در هر مرحله تصویر دیجیتالی ریخت تاخوردگی فرش به صورت متوالی ثبت می شود و سپس با حذف متوالی و یکنواخت بارها به ترتیب، مجدداً تصویر دیجیتالی ریخت تاخوردگی فرش ثبت می گردد. تصویر به دست آمده با استفاده از نرم افزار های کامپیوتری مورد تحلیل قرار گرفته تا از این طریق بتوان نسبت به شناسایی و تعیین ریخت شناسی انحنای تاخوردگی فرش دست باف تحت فشار استاتیکی اقدام نمود. با ریخت شناسی انحنای تاخوردگی فرش دست باف در حین بارگذاری و باربرداری متوالی می توان پیش بینی های مناسبی را برای انبارداری و بسته بندی فرش ها ارائه نمود. بر اساس این تحقیق مشخص گردید که فضای خالی داخل انحنای تاخوردگی در هنگام بارگذاری هم زمان در ناحیه فوقانی انحنای تاخوردگی کاهش و در ناحیه تحتانی انحنای تاخوردگی افزایش می یابد. این تغییرات در هنگام بار برداری به صورت هم زمان و با شدت بسیار کمتر و به صورت عکس تکرار می گردد. بیشترین تغییرات در فضای داخلی انحنای تاخوردگی که مهمترین عامل در تعیین ریخت این انحنا است در g/cm۲۵۰۰ رخ می دهد که به نظر می رسد متناسب با مشخصات بافت هر فرش شامل رج شمار، جنس مواد اولیه، نوع گره و غیره متغیر باشد. فضای خالی داخل انحنای تاخوردگی فرش دست باف پس از حذف فشار ها و برگشت به حالت اولیه تقریباً ۹ برابر کمتر از هنگامی است که فرش در ابتدا تا می خورد. این تحقیق همچنین نشان داد که فرش های انبار شده به صورت تاخورده در صورتی که ارتفاع چینش فرش ها بر روی یکدیگر تغییر نکند به مراتب کمتر از زمانی آسیب می بیند که ارتفاع فرش ها دائماً کم شده و نیروی اعمالی به فرش ها تغییر می کند. ضمن آنکه احتمال ریزش فرش ها به دلیل ناپایداری طول انحنای تاخوردگی در هنگام بارگذاری به مراتب بیشتر از زمان باربرداری است. در این تحقیق همچنین ارتفاع انحنای تاخوردگی، طول انحنای تاخوردگی و فضای خالی داخل انحنای تاخوردگی بررسی و اندازه گیری شده است.

بررسی ماهیت وجودی نقش شکار در فرش‌های دوره صفویه

سید محمد مهدی میرزاامینی

انسان از دیرباز به سبب افکار و عقاید جادویی و ابقای حیات با پدیده شکار آشنا بوده و این آشنایی در ادوار گوناگون به اشکال گوناگونی ادامه یافته است. از این رو بدیهی است مقوله شکار در هنرهای گوناگون به طرق متنوعی انعکاس یابد. فرش از جمله هنرهایی است که به استناد آثار باقی مانده موضوع شکار را پس از عصر صفوی در خود گنجانده است و در این عصر تا درجه رفیع هنری ارتقاء یافته و به کالایی تجملی و اشرافی بدیل گشته است. ماهیت وجود نقش شکار بر فرش در دوره صفویه می تواند به دو دلیل عمده و البته کاملاً متفاوت باشد که یکی انعکاس تصویر بزم و جلال شاهانه در شکارگاه های درباری و قدرت نمایی شاهان بر روی فرش و دیگری بیان مفاهیم اساطیری و عرفانی صید و صیادی است که با تحقیقات انجام شده در فرش های صفویه، مفاهیم نمادین همواره بخشی از دلایل وجودی نقوش آن بوده است. از طرفی نقش فرش همواره تجلی ای از باغ و بهشت عدن برای ایرانیان بوده است. لذا وجود صحنه شکار در فرش که در نگاه نخست تصویری همراه با خشونت و خونریزی را تداعی می نماید چه دلیلی دارد؟ این مقاله با هدف کلی تحلیل این نقش در فرش و دستیابی به پاسخ این پرسش به سرانجام رسیده که نتایج نشان می دهد هرچند در برخی نمونه ها ارتباط معناداری بین قدرت نمایی شاهانه و طرح شکارگاه بر فرش وجود دارد، اما با توجه به تلاش هنرمند طراح در ارائه تصویری ورای تصویر معمولی و زمینی و تلفیق نقش شکار در فرش با عناصری همچون فرشتگان، سیمرغ، اژدها، شیرها و حیواناتی با بال های کوچک و تأکید بر نقش گرفت و گیر و شکار گاو توسط شیر مطمئناً دلیل وجودی این نقش چیزی جز تفریحی شاهانه است که البته هم پوشانی هایی هم با آن دارد. از موارد کاربرد این تحقیق توجه به نمادشناسی و رمزپردازی طراحی فرش با الهام از عناصر غیر تزئینی است که می تواند در زمینه مفهوم معنوی فرش نقش مهمی داشته باشد و با دقت در آن طراحی معاصر فرش نیز رنگ و بویی مفهومی تر می یابد. این مقاله به روش تحلیلی-توصیفی و با روش گردآوری اطلاعات کتابخانه ای و مشاهده هشت نمونه از فرش های مرتبط با مفهوم شکار متعلق به دوره صفویه انجام شده است.

شناسایی و رتبه‌بندی عوامل توسعه بازار فرش دست‌باف ایران در بازارهای جهانی

فاطمه نعلچی کاشی

هدف از این تحقیق شناسایی عوامل توسعه بازار فرش دست باف ایران در بازارهای جهانی و رتبه بندی این عوامل است. کلاً ۱۲۰ نفر از خبرگان فرش و صادرکنندگان فرش در برآورد شرکت داشتند. روش تحقیق از نظر هدف کاربردی و از نظر روش علی از شاخه پیمایشی است که ابزار گرد آوری پرسش نامه و ملاک انتخاب جامعه آماری در دسترس بودن افراد و ویژگی های آنها بوده است. این تحقیق با استفاده از آمار توصیفی (جدول توزیع فراوانی، نمودار، شاخص های آماری) و آمار استنباطی (آزمون کولموگروف-اسمیرنف،۱ آزمون T، آزمون فریدمن، آزمون کروسکال والیس، آنالیز فاکتور) به بررسی ارتباط میان متغیرها پرداخته و ضمناً برای تجزیه و تحلیل اطلاعات و انجام آزمون های فوق از نرم افزار SPSS استفاده شده است. نتایج نشان می دهد که شناسنامه دار کردن فرش دست باف سبب توسعه بازار فرش دست باف می گردد. افزایش تبلیغات رابطه مثبتی با توسعه بازار فرش دست باف دارد. شناسایی خواسته های مصرف کنندگان فرش دست باف سبب توسعه بازار فرش دست باف می گردد. آشنایی صادر کنندگان با تجارت الکترونیک رابطه معنی داری با توسعه بازار فرش دست باف دارد. وجود یک برند برای فرش دست باف سبب توسعه بازار فرش دست باف می گردد. همچنین مشخص شد که اهمیت متغیرهای پژوهش به ترتیب عبارتند از: تبلیغات، شناسایی خواسته های مصرف کنندگان، وجود یک برند، آشنایی صادرکنندگان با تجارت الکترونیک، شناسنامه دار کردن.