نشریه علمی گلجام

تکثیر مکانیکی اثر هنری در عصر قاجار و تاثیر آن بر فرش ایران

مهدی کشاورز افشار

دوران قاجار به واسطه ویژگی های منحصربه فردش یکی از مهم ترین ادوار تاریخ هنر ایران محسوب می شود. از مهم ترین تحولات هنری این دوران تکثیر مکانیکی تصویر به مدد دو ابزار تکنولوژیکی جدید یعنی عکاسی و چاپ سنگی است که بواسطه ارتباط با غرب به ایران وارد شدند. این امر تغییرات شگرفی در هنر ایرانی ایجاد کرد و باعث شکل گیری جنبشی جدید در هنر ایران شد که گرایش بسیار به سوی یک هنر تصویری داشت. هدف این مقاله بررسی این گرایش تصویری جدید در هنر ایران است که با تاثیرگذاری بر هنر فرش ایران باعث به وجود آمدن قالیچه های تصویری شد. این مقاله از رهگذر یک تحقیق تاریخی و تحلیل تصاویر به این نتیجه رسیده است که تکثیر مکانیکی تصویر توسط عکاسی و چاپ سنگی یکی از عوامل مهم شکل گیری قالیچه های تصویری در دوران قاجار است.

جایگاه و میزان تأثیر رشتۀ دانشگاهی فرش در بهبود اقتصادی فرش ایرانی در دوران معاصر

مهران هوشیار

امروزه هنر ـ صنعت فرش دست باف با توجه به مسائل اقتصادی و سیاست های بین المللی در قبال ایران جایگاه خود را تقریباً در بازارهای جهانی از دست داده و به تدریج دچار رکود شده است. ازطرف دیگر، بازار داخلی فرش دست باف نیز از رونق افتاده و دیگر همان تعداد اندک هم نمی توانند خریدار فرش دست باف باشند.

در چنین شرایطی تفکر بازاری فرش دست باف، نیازمند تغییر و تحول، هم از لحاظ فرهنگی و هم اقتصادی است. دیگر زمان آن رسیده تا با حفظ اصالت ها و هویت فرهنگ سنتی در طرح و رنگ، برای رونق بیشتر این هنر ـ صنعت در بازارهای جهانی از روش ها و شیوه های جدید استفاده شود. رشتۀ دانشگاهی فرش این قابلیت را دارد و می تواند قشر تحصیل کرده ای را با توانایی اجرای طرح هایی مطابق سلیقۀ رایج و موردپسند جامعه و همگام با دنیای روز تربیت کند؛ بنابراین، مطالعه بر روی این رشته و شناسایی آن به قشر سنتی بازار فرش دست باف ضروری می نماید.

با تحقیقی که به شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی و با روش ترکیبی، کتابخانه ای و میدانی صورت گرفته، این نتیجه به دست آمده است که با شرایط اقتصادی فعلی و سرفصل دروس این رشته با گرایش طراحی، دانش آموختگان درزمینه های مختلف طراحی و رنگ آمیزی انواع نقوش قالی، به صورت علمی و با تکنولوژی جدید، مهارت لازم اعم از طراحی، رنگ آمیزی با رایانه، شناخت نقوش، شناخت بازارها و... می توانند یک طراح، تولیدکننده، مشاور در کلیۀ زمینه های صادراتی و... باشند. نتیجۀ نهایی آن است که رکود فعلی بازار فرش دست باف، نیازمند فکر جدید و جوان است. طرح و رنگ های گذشته، دیگر جواب گوی بازار آشفتۀ امروزی نیست و دانش آموختگان این رشته مهارت لازم را برای همفکری با تولیدکنندگان باتجربه دارا می باشند تا سبب بازدهی اقتصادی این محصول در ایران شوند

شناسایی، بررسی و اندازه‌گیری اختلالات اسکلتی - عضلانی ناشی از قرارگیری مرمتگر و ابزار نامناسب مرمت قالی، به‌منظور طراحی و ساخت ایستگاه کاری مرمت قالی ایران

غلامرضا طوسیان شاندیز

عملیات مرمت قالی، در وضعیت نشسته بر روی زمین و با استفاده از ابزارهای ساده انجام می شود. به منظور بهبود وضعیت نشستن مرمتگران قالی ایران و کاهش مشکلات ارگونومیک آن ها، همچنین اصلاح وضعیت اتصال قالی آسیب دیده به چارچوب، مطالعه ای در سه فاز روی 72 مرمتگر از 12 کارگاه مرمت در شهر شیراز و نحوۀ کار و ابزار آن ها صورت گرفت. در فاز اول، علائم اختلالات اسکلتی ـ عضلانی مورد مطالعه قرار گرفت. در فاز دوم، نحوۀ اتصال قالی به تکیه گاه، حین مرمت بررسی شد. در فاز سوم، بر اساس یافته ها و نیازهای جامعۀ هدف، ایستگاه کاری مناسبی که هر دو هدف فاز اول و دوم را هم زمان دارا باشد، طراحی شد. نتایج فاز اول نشان داد که بیشترین ناراحتی ها و شکایات، به ترتیب مربوط به زانوها، پشت و کمر است. چنین نتیجه گیری شد که اقدامات اصلاحی می باید بر روی حذف وضعیت نامطلوب نواحی یادشده از طریق طراحی و ساخت ایستگاه کاری متمرکز شود. نتایج مطالعه در فاز دوم مشخص کرد شیوۀ به کارگیری برخی از ابزار مرمت حین مداخلۀ مرمتی می تواند موجب ایجاد آسیب به قالی و مرمتگر گردد. در فاز سوم مطالعه، بر اساس ابعاد بدنی مرمتگران ایرانی و نوع اتصال صحیح قالی به تکیه گاه جهت مرمت، ایستگاه کاری طراحی و ساخته شد. ارزیابی وضعیت کار، قبل و بعد از مداخله بررسی شد و امتیاز نهایی در هر دو حالت باهم مقایسه گردید. نتایج نشان داد که کار بر روی میز ساخته شده، وضعیت تنه و پاها را بهبود و حالت ساعد و بازو را بدتر کرده است. این موضوع مؤثربودن اقدام اصلاحی را آشکار نمود. ازسویی، استفاده از بازوهای سراسری برای چفت کردن قالی روی تکیه گاه، از ایجاد آسیب جدید به قالی جلوگیری نمود.

گاه‌های آفرینشی در برخی از فرش‌های شیری فارس

آزاده پشوتنی زاده

عنصر مشترک در فرش های شیری فارس، شیر (نماد دلاوری) است و گاهی بدان شمشیر (نماد قدرت و جنگ)، خورشید کامل یا نیمه که تعابیری چون شمس الدین (خورشید دین/ لقب حضرت علی(ع)) را برایش در نظر می گیرند، افزوده می شود. علاوه بر تصویر شیر و خورشید، تصاویر حملۀ شیر به گاو که در هنر ایران سابقۀ طولانی دارد، به نحو دیگری در فرش های شیری فارس جلوه گر می شود. تقویم، تغییر فصول و گردش کواکب عامل تأثیرگذاری بر نمادپردازی های هر دوره بوده است. ایزدبانوان و ایزدان خورشیدی و آبی، در آسمان و زمین، نماد خاص خود را داشته که شکل لاهوتی و ناسوتی ایشان در ارتباط با مفاهیمی همچون حرکت اجرام سماوی (مهر/ خورشید، زهره، تیر، بهرام) و حیواناتی چون شیر و گاو می باشد؛ ازاین روی ترکیب شیر و گاو، به لحاظ صور فلکی، خاص استان فارس (اقلیم سوم) است و تصویر شیر و خورشید نیز خاص دیگر نقاط ایران (اقلیم چهارم) می باشد. تصویر شیر و خورشید اقلیم چهارم در مطابقت های کیهانی و نجومی، در واقع ترجمۀ دیگری از شیر و گاو اقلیم سوم است.

روش تحقیق در این پژوهش تحلیلی ـ توصیفی است و گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای و اسنادی (تصویری/ آثار هنری) صورت گرفته است تا وجوه اشتراک این مهین الهه گان در جوامع کهن و ریشه های هنری و تصویری مشترک میان آناهیتا، مهر، تیر و بهرام مشخص شود؛ چراکه این ایزدان، بر هم تأثیر و تأثرات متقابلی داشته اند و نمود مینوی وظایفشان در جشن های آفرینش، صور فلکی و سپس بر کالبد فرش های شیری فارس ظهور یافته است.

تجزیه و تحلیل طرح و نقش در قالی‌های روستایی معاصر شهرستان اهر

سید جلال الدین بصام

اهر از جمله مناطق روستایی بافت قالی آذربایجان شرقی است که در این پژوهش سعی در مستندسازی طرح و نقش هنر قالی بافی روستایی این شهرستان شده است. جمع آوری اطلاعات، به صورت میدانی و با ابزار مشاهده و مصاحبه صورت پذیرفته است. در این راستا، طرح های روستاییِ مربوط به شش روستای خونیق، چشمه وزان، قورچی کندی، مزرعۀ حاج عابدین، کقالق و کلهور شناسایی شده و به مطالعه و تجزیه و تحلیل ساختاری شش طرح اصیل و معروف اقدام شده است. ساختاری که در قالی های روستایی شهرستان اهر به چشم می خورد، لچک ترنج شکسته بوده و قالی های بافته شده هرچند به دلیل نزدیک بودن جغرافیایی به یکدیگر، از یک طرح و الگو پیروی می کنند و در کلیت دارای شباهت هایی هستند، نه تنها از لحاظ طرح به کاررفته، بلکه بر اساس برخی نقش مایه های موجود در این طرح ها نیز باهم متفاوت اند. در پایان، اجزای طرح شامل ترنج، سرترنج، لچک و حاشیۀ طرح قالی این روستاها با یکدیگر مقایسه شده اند.

نقش و طرح در قالی‌های عمواوغلی

شکوفه مصباحی

برادران عمواوغلی از بنیان گذاران و احیاکنندگان قالی بافی معاصر در شهر مشهد هستند. قالی های ایشان به دلیل ویژگی های ناب و منحصربه فردی که دارد، از بسیاری قالی های دیگر متمایز شده است.

نگارنده در این مقاله به بررسی، دسته بندی و معرفی طرح و نقشۀ بافته شده در متن و حاشیۀ قالی های مختلف ایشان، پرمصرف ترین نقشه ها، بیشترین ساختار در طراحی، تناسبات اجزای قالی، نقش مایه های مصرفی و... و مارک های «عمواوغلی» و «عمواوغلی 110» پرداخته است.

طرح قالی های ایشان یا اقتباسی است، مانند طرح های شیخ صفی، چلسی و... یا ابداعی است، مانند طرح کوزه کنانی. در هر دو مورد، تحت تأثیر طرح های اصیل شمال شرق ایران و سبک هرات است.

در تولیدات ایشان علاوه بر قالی های بسیار نفیس که اغلب ریزبافت و با نقوشی ظریف و پیچیده هستند، قالی های معمولی با طرح های خلوت، نقوشی درشت و حتی هندسی و کف ساده با رج شمار پایین نیز مشاهده می شود که در این نوشتار به تمامی مورد بررسی قرار گرفته اند.

در ادامۀ مقاله، چند نفر از طراحانی که با برادران عمواوغلی همکاری کرده اند و به گونه ای در شاخص شدن تولیدات ایشان نقش داشته اند، مانند استاد طاهرزاده بهزاد، استاد صنعت نگار و... معرفی شده اند.