نشریه علمی گلجام

مطالعه‌ی کیفی جایگاه و نقش خاندان‌های هنری در فرش کرمان با تأکید بر خاندان شاهرخی

ایمان زکریایی کرمانی

نظام های صنفی هنری را می توان به عنوان یکی از مهمترین عوامل شکل گیری و بقای هنرهای سنتی در نظر گرفت که تسلسل نظام استاد و شاگردی قدیم است. در ساختار هنرهای سنتی خاندان های هنری یکی از مؤلفه های تشکیل دهنده ی این نظام های صنفی هستند. از این روی می توان خاندان های هنری را به عنوان یک ظرفیت در راستای حفظ و تعالی هنرهای سنتی در نظر گرفت. اگر مروری گذرا در ارتباط با خاندان های هنری صورت بپذیرد، مشخص خواهد شد که بسیاری از رموز هنری در بین خانواده ها از نسلی به نسل دیگر منتقل می گردد.
کرمان را می توان به عنوان یکی از مناطق فرهنگی و تمدنی واقع در جنوب شرق ایران از هزاره های گذشته محسوب داشت؛ از این روی بسترهای رشد هنرهای سنتی در این زیست بوم فرهنگی در طول تاریخ فراهم بوده است. در این میان فرش از مهمترین هنرهای سنتی کرمان به حساب می آید. بخش مهمی از سنت فرهنگی فرش کرمان به پویایی و غنای خاندان های هنری وابسته است. در میان تعداد متکثر خاندان های هنری در حوزه ی فرش کرمان خاندان شاهرخی از موقعیت شاخصی برخوردار است که در این پژوهش هدف پاسخ گویی به این پرسش اصلی است که نقش و جایگاه هنرمندان خاندان های هنری در فرش کرمان با تأکید بر خاندان شاهرخی چیست؟ از این روی این پژوهش جهت نیل به این هدف اصلی با بهره گیری از روش تحقیق کیفی از نوع تفسیری و شیوه های یافته اندوزی روایی و میدانی(مصاحبه و مشاهده) و کتابخانه ای به دنبال تبیین این نقش و جایگاه است. نتایج حاصل از پژوهش با اتکا به یافته های حاصل از مصاحبه های غیررسمی از ۱۰ نفر از افراد مطلع بدست آمده که از طریق تحلیل محتوای عرفی حاصل شده است.
از جمله یافته های این پژوهش می توان به این نکته اشاره نمود که خاندان هنری یک ظرفیت فرهنگی- اجتماعی- اقتصادی است که می توان موجب تقویت سطوح فرهنگی و هنری فرش دستباف کرمان شود. علاوه براین تقویت خاندان های هنری موجب تقویت ارزش های فرهنگی و هویتی جامعه گردد. نقش و جایگاه هنرمندان خاندان شاهرخی در فرش کرمان تابع نظام های ارزشی حاکم بر جامعه و میدان فرهنگی است. در این میدان، سرمایه های اقتصادی و فرهنگی موجب تحولات منزلت اجتماعی هنرمندان می شود و تحولات منزلت، جایگاه پویای افراد را در نظام فرهنگی شکل می دهد. نقش هنرمندان نیز تابع جایگاه آنهاست، بنابراین منزلت، جایگاه و نقش سه مؤلفه ی پیوسته و مرتبط با یکدیگر در رابطه با نقش و جایگاه هنرمندان خاندان شاهرخی هستند.

بررسی ساختار فرمی طرح ونقش قالی یک سرناظم استان فارس ازدوره قاجارتا معاصر

علی وندشعاری

در حوزه ی قالی بافی مناطق روستایی و عشایری استان فارس طرح و نقش های گوناگونی رایج می باشد. یکی از نمونه طرح های معروف در این منطقه طرح «یک سرناظم» است که در گذشته مختص ایل قشقایی و طایفه کشکولی بوده، اما در حال حاضر بافت آن در دیگر مناطق استان فارس نیز رایج شده است. مشخصه ی اصلی این طرح و نقش، ساختار کلی و عناصر شاخص آن می باشد که با تردیدهای بسیاری از سوی پژوهشگران در قالب های محتوایی مختلفی قرار داده شده است. این طرح و نقش از سمت برخی از پژوهشگران در حوزه قالی های محرابی و همچنین در قالب درگاهی که به سمت یک باغ گشوده شده، معرفی و مورد مطالعه قرار گرفته است. مساله اصلی و هدف مقاله در راستای سوالات مطرح شده، شناسایی ویژگی های اصلی طرح یک سرناظم و یافتن شاخصه های اصلی این طرح و نقش در قالی های استان فارس و دسترسی به میزان تغییر این طرح و نقش از دوره قاجار تا زمان حاضر می باشد. این تحقیق از نوع توصیفی تحلیلی بوده که به شیوه کیفی عناصر شاخص و تشکیل دهنده قالی یک سر ناظم را در دو گروه قالی های قدیم و قالی های جدید مورد مطالعه، تجزیه و تحلیل قرار داده است. روش جمع آوری اطلاعات در این تحقیق به دو شیوه کتابخانه ای و میدانی می باشد. بر اساس مطالعات انجام شده 50 نمونه قالی یک سرناظم به عنوان جامعه آماری گردآوری گردیده است که به شکل هدفمند(غیر تصادفی) و بر اساس فراوانی های موجود10 نمونه قالی قدیم و 10 نمونه قالی جدید به عنوان جامعه نمونه انتخاب گردیده و مورد مطالعه قرار گرفته است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که ساختارفرمی طرح و نقش و ویژگی های شاخص شناسایی قالی یک سر ناظم از دوره قاجار تا کنون دچار تغییراتی در فرم و نیز نگرش به محتوای این طرح گردیده است. این طرح و نقش بر گروه قالی های جدید با تنوع در کلیت ترکیب بندی و سادگی در فرم عناصر ظاهر گردیده و همچنین محل بافت آن از یک محدوده جغرافیایی خارج شده و در بیشتر مناطق استان فارس بافته می شود.

شناسایی و بررسی سفره‌های سیستان و بلوچستان (با تاکید بر ساختار بافت و نقش‌مایه‌ها‌)

شهدخت رحیم پور

سفره دستبافته ای کاربردی برای تهیه نان و تناول غذا است که در مناطق متعدد روستایی و ایلات عشایر توسط زنان بافته می شود. استان سیستان و بلوچستان از مناطق مهم سفره بافی از نظر روش بافت و نقوش این دستبافته است.د روند نزولی تولید سفره که متاثر از شرایط زیست محیطی، اقتصادی، تغییر ساختار زندگی و نادیده انگاشتن ظرفیت های بومی هنر زنان این خطه است، فراموشی بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی هنر این منطقه را به همراه داشته است لذا، این مطالعه برای نخستین بار با هدف بررسی ساختار بافت و نقش مایه های سفره های سیستان و بلوچستان انجام شده است. جمع آوری اطلاعات به کمک مطالعه میدانی و کتابخانه ای، و روش پژ‍وهش توصیفی تحلیلی است. نتایج نشان می دهد ساختار بافت سفره ها به سه روش گلیم بافی، تلفیقی (گلیم دورو و پیچ بافی) و چرخی باف است. طرح کلی سفره ها محرمات، کف ساده، ترنجی و واگیره ای، و پانزده نگاره سفره ها شناسایی گردید. بیشترین کاربرد نگاره ها در معنای جاودانگی و باران خواهی به کار رفته است.

طراحی «هاف نقشه خوان» و بررسی میزان تأثیر آن در سرعت و کیفیت بافت فرش دستباف.

سید مصطفی افتخاری

امروزه در ایران می توان انواع مختلفی از نقشه را برای بافت فرش دستباف عرضه کرد. برای مثال از یک طرح، بنا بر نوع کاربرد، انتخاب کارفرما و انتخاب بافنده، می توان به راحتی نقشۀ شطرنجی، نقشۀ عددی و نقشۀ صوتی تهیه کرد. با این توضیح که استفاده از نقشه های صوتی در حال گسترش است و نسل جدید بافندگان برای استفاده از آن رغبت بیشتری از خود نشان می دهند، چراکه نقشۀ صوتی از نظر سهولت کار، سرعت بافت، بهداشت حرفه ای و همچنین در برخی موارد تجاری، از نظر هزینۀ نقشه نسبت به انواع دیگر، مناسب تر است و این در حالی است که نقشه خوان صوتی صرفاً عمل نقشه خوانی را انجام می دهد و تشخیص محل درست گره های خوانده شده کماکان بر عهدۀ بافنده است.
در این تحقیق با طراحی هاف نقشه خوان (دارای شمارۀ ثبت اختراع 88954) و بررسی عملکرد آن، با توجه به امکاناتی که فراهم می کند، مشخص شد که می توان عمل نشان دادن تارها را نیز، توسط دستگاه انجام داد. این کار که در این تحقیق از آن، به جهت سهولت در تشریح، با عنوان «چله یابی» یاد می شود، سرعت بافت را به میزان قابل توجهی، نسبت به انواع دیگر نقشه های فرش دستباف، بالا می برد.
در نقشۀ انتخاب شده برای بررسی و مقایسۀ بین انواع نقشه ها و هاف نقشه خوان، این نتیجه حاصل شده است که برای نقشه خوانی در هاف نقشه خوان به میزان نود درصد زمان کمتری صرف می شود.

تاریخ شفاهی رنگرزی پشم در فرشبافی ایل قشقایی

سیده اکرم اولیائی طبائی

استان فارس یکی از مراکز تولید فرش دستباف است. نوع اقلیم و شرایط آب و هوایی این استان کشت گونه های مختلفی از گیاهان را در این سرزمین ایجاد کرده که هر کدام در ترکیب با یکدیگر و دندانه های مختلف، طیف گوناگونی از رنگ را در رنگرزی الیاف ایجاد می کند. این تحقیق با هدف کشف اتفاقات، حوادث و خاطراتی است که در فرایند رنگرزی، نوع انتخاب رنگ و سلیقه بافندگان روستایی و عشایری فارس به روش تاریخ شفاهی است. تاریخ شفاهی درواقع گفت وگویی قاعده مند و آگاهانه بین دو نفر درباره ابعادی از وقایع گذشته است که از نظر هر دوی آنها دارای اهمیت تاریخی است و برای تبدیل شدن به سند و ماندگاری آن ثبت و ضبط می شود. در این تحقیق به روش کیفی و با ابزار مصاحبه نیمه ساختار یافته با 42 تن از عوامل فرش دستباف روستایی و عشایری فارس مصاحبه شده است. روش نمونه گیری به صورت گلوله برفی یا افزایشی و حجم نمونه بر اساس اشباع نظری انتخاب شد. نتایج تحقیق بیانگر آن است که سیر استفاده از رنگزاهای طبیعی در تولیدات فرش این استان چگونه بوده است.

بهبود ثبات نوری نخ پشمی رنگرزی شده با رنگزای طبیعی اسپرک توسط آنتی اکسیدان ها و جاذب اشعه ماوراء بنفش

احمد اکبری

یکی از مشکلات رنگزاهای طبیعی زرد (اسپرک) پایداری کم آن ها در برابر نور و سرعت رنگ پریدگی بالای آن است. همچنین از عوامل مخرب اصلی در رنگ پریدگی الیاف رنگی و کالاهایی همچون فرش دستباف پرتوهای فرابنفش با انرژی زیاد است که موجب شکستن پیوندهای شیمیایی و تجزیه نوری ساختارهای آلی می گردد. در این مطالعه، اثر چند آنتی اکسیدان (گالیک اسید، ویتامین (C و جاذب UV معمول (۲ هیدروکسی بنزوفنون) به عنوان یک عامل مکمل به منظور بهبود خواص ثبات نوری مورد بررسی قرار گرفت. تأثیر عوامل مؤثر بر ثبات نوری نظیر زمان تابش نور، غلظت آنتی اکسیدان، و رطوبت نسبی بهینه سازی شد. سپس تغییرات به وجود آمده با نمونه اصلی مقایسه و با مقادیر تغییر رنگ E∆ بیان شد. نتایج نشان داد در تمامی موارد استفاده از جاذب UV یا آنتی اکسیدان ها تا حدودی باعث بهبود نسبی در خواص ثبات نوری نمونه ها می گردد. بهترین نتیجه در افزایش ثبات نوری در کاربرد گالیک اسید مشاهده شد.