نشریه علمی گلجام

تحول جایگاه اجتماعی زنان قالیباف منطقه سلطان‌آباد تحت تاثیرفعالیت شرکت زیگلر

سمیه صالحی

سلطان آباد نام یکی از مناطق مشهور قالیبافی ایران است که بعدها به اراک تغییر نام یافت و در گذشته فرش هایی به سبک روستایی در این منطقه تولید می شده است. در دوره قاجار با فراهم آمدن زمینه فعالیت شرکت های چندملیتی مانند زیگلر در این منطقه، سلطان آباد به یکی از قطب های تولید و صادرات فرش ایران تبدیل می شود. این روند موجب تغییر سبک قالی این منطقه از روستایی به شهری می شود و شیوه تولید از تولید برای خود(خودفرمایی) به تولید طبق سفارش (کارفرمایی)تغییر پیدا می کند. در این میان زنان که وظیفه بافت این قالی ها را به عهده داشته اند با رونق بازار فرش منطقه خود، نقش اقتصادی و اجتماعی جدیدی می یابند.
اما برخلاف رشدی که باتوجه به رونق اقتصادی و اشتغال و درآمدزایی برای قالیبافان انتظار می رفت، این تحولات، تاثیراتی متفاوت بر قالیبافی این منطقه و در نتیجه جایگاه اقتصادی و اجتماعی زنان قالیباف سلطان آباد برجای می گذارد. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی به جستجوی آن تأثیرات پرداخته شده است نتایج نشان می دهد در مسیر گذار از خویش بافی(خودفرمایی) به سفارش بافی(کارفرمایی)، آزادی و احساس زن قالیباف را نسبت به رنگ پردازی و نقش اندازی قالی خود نادیده گرفته و اختیار وی در خلق و آفرینش قالی اش از وی سلب شده است میتوان اینگونه بیان کرد که تحولات اجتماعی و اقتصادی این دوره نهایتا منجر به عدم تحقق حقوق اقتصادی و اجتماعی زنان قالیباف این منطقه و تنزل شأن اجتماعی حرفه قالیبافی شده است که کم و بیش تاکنون ادامه دارد.

بررسی برهمکنش عوامل بازارهای هدف صادراتی فرش دستباف ایران با استفاده از دیمتل فازی

حمزه امین طهماسبی

فرش مهم ترین کالای صادراتی غیرنفتی کشور است؛ اما به دلیل وجود تحریم، شرایط جدیدی برای ایران حاصل شده و این صنعت دستخوش تغییراتی گشته است و برخی از بازارهای خود را از دست داده و امکان صادرات محدودتر شده است. هدف این پژوهش شناسایی عوامل مؤثر بر انتخاب بازار صادراتی فرش دستباف ایران است. در این راستا پس از شناسایی معیارهای مؤثر بر انتخاب بازار هدف فرش دستباف ایران با استفاده از طیف لیکرت، معیارهای دارای اهمیت کمتر با بهره گیری از روش فریدمن حذف می شوند. سپس با استفاده از تکنیک دیمتل فازی، تأثیرگذاری و تأثیرپذیری متقابل معیارها بر یکدیگر محاسبه شده و درنهایت عوامل تأثیرگذار بر انتخاب بازار هدف صادراتی فرش دستباف تعیین می¬شود. نتایج این مطالعه نشان داد که عوامل محیط قانونی، ثبت قانونی اسامی و طرح های ایرانی، تولید ناخالص داخلی، سلایق بازار هدف، صادرات از طریق اعتبار اسنادی بانکی و کیفیت مورد انتظار، به ترتیب اثرگذارترین عناصر بر سایر عوامل می¬باشند.

گونه‌شناسی نقش‌مایه‌های طبیعی گلیم کرمانجی

صدرالدین طاهری

قوم کرمانج شمال خراسان، از اقوام فعال ایران در کار آفرینش گلیم هستند و این هنر یکی از مهم ترین تولیدات خانگی آنان به شمار می رود. این پژوهش توسعه ای، پس از بررسی صد و سی نمونه گلیم کرمانجی (40 نمونه از ساکنین روستاهای کرمانج نشین خراسان شمالی، 36 نمونه از بین عشایر کرمانج و 54 نمونه نیز در مجموعه های تاجران و فروشندگان فرش در بجنورد، قوچان و مشهد) و استخراج نقش مایه های برگرفته از طبیعت آنها، تلاش دارد به گونه شناسی این نقش ها و بررسی شیوه های ترکیب بندی آنها بپردازد. داده های کیفی واکاوی شده در این نوشتار به دو شیوه میدانی و اسنادی یافته اندوزی شده اند. نقش مایه های گلیم کرمانجی را از نظر موضوعی می توان در چهار گروه تقسیم بندی نمود: 1. نقش های طبیعی، 2. نقش های برگرفته از ابزار و وسایل زندگی، 3. نقش های انتزاعی، 4. ریزنقش های هندسی؛ که بیشترین شمار و گوناگونی را در این میان نقش مایه های طبیعی دارند. وابستگی زندگی کرمانج ها به عوامل جغرافیایی و شرایط زیست محیطی، طبیعت را در ذهن ایشان بدل به کنشگری قهار و سترگ ساخته و به نیروهای آن نقشی اسطوره ای بخشیده است. نقش مایه های طبیعی در گلیم کرمانجی خود در سه گروه جای می گیرند: 1. نقش های جانوری که به سه شیوه شمایلی، برساخته و نمادین بازنمایی می شوند (همچون: طاووس، مرغابی، دم جنبانک، مریشک، دیک، عقاب، هوپ هوپ، ده وه، جیران، به ران، گوجی، به زن نیری، منیگ، چووچک، گال، ری وی، چاکل و چاکلی نکل خار و چاگل شقه، و کاووک) 2. نقش های گیاهی (همچون: گل، دار، مه ره، و پرک) 3. نقش های برگرفته از پدیده های طبیعی (همچون: چیک، گانی و خارخارک). بافنده کرمانج در چیدمان نقش ها بر گستره گلیم نیز از ارتباط خود با طبیعت الگو گرفته. اکثر نقش های زمینه دارای موضوعاتی است که ارتباط مستقیم تری با زندگی روزمره او دارند، در حالی که نقش های تکرارشونده حاشیه، از طبیعت پیرامون زندگی ایلیاتی یا از انگاره های نمادین و ذهنی الهام گرفته شده است.

بکارگیری روش گسترش عملکرد کیفیت فازی برای طراحی محصول در صنعت فرش دستبافت (مورد مطالعه : شرکت فرش دستبافت شهرستان قوچان)

امیرمحمد فکورثقیه

امروزه افزایش رقابت در محیط کسب و کار بیش از پیش سازمان ها را به ارائه محصولاتی با کیفیت و مبتنی بر خواسته های مشتریان ترغیب می کند. در این میان صنعت فرش به عنوان یکی از با قدمت ترین صنایع ایران از این موضوع مستثنی نبوده و در سالیان اخیر توجه به خواسته های مشتریان و مشتری مداری را از اولویت های خود قرار داده است. یکی از روش های مناسب برای شناسایی دقیق انتظارات مشتریان، روش گسترش عملکرد کیفیت است. در همین راستا تحقیق حاضر در پی شناسایی و اعمال نظرات و خواسته های مشتریان در طراحی فرش دستباف است تا هر چه بیشتر با سلیقه و نیاز آن ها منطبق شود. برای تعیین انتظارات و خواسته های مشتریان و شناسایی الزامات طراحی و مهندسی از تیم تصمیم که شامل12 نفر از خبرگان و صاحبنظران فعال در زمینه بازاریابی و فروش، طراحی و مهندسی فرش با حداقل 15 سال سابقه کاری بهره گرفته شده است. سپس با استفاده از تکنیک فرایند تحلیل سلسله مراتبی فازی، ارجحیت معیارها تعیین شد. پس از تکمیل ماتریس های خانه کیفیت، نتایج بیانگر این است که نیاز و خواسته هایی مثل نبود سرکجی و هماهنگی رنگ های فرش، دارای بیشترین اهمیت است. همچنین خروجی ماتریس طراحی محصول نشان داد که نخ پرز استاندارد و نخ تار استاندارد اهمیت زیادی دارد. علاوه بر این، گره زنی و پرداخت فرش مهمترین عملیاتی هستند که شرکت ها در جهت افزایش رضایت مشتری از فرش دستباف باید توجه ویژه به آن داشته باشند.

بررسی گلیم (پِلاس) روستای آقداش در بستر فرهنگی منطقه

زهرا حسین آبادی

در روستایی مرزی و دورافتاده به نام آقداش از توابع شهرستان کلات نادری در استان خراسان رضوی، گلیمی ذهنی بافته می شود که روستاییان این منطقه آن را "پِلاس" یا "پالاس ترکی" می نامند. بافتن این پلاس توسط زنان روستا با وجود 170 دستگاه بافت فعّال در روستایی با 167 خانوار جمعیت، نشان دهنده فرهنگ زنده رایج در روستا است. با توجّه به شهرت جهانی دست بافته های ایران و سبک های متفاوت بافت در مناطق گوناگون، شناسایی طرح ، نقش و معرفی تکنیک بافتِ این نوع دست بافته از ضرورت های تحقیق در این زمینه است. نقوش ذهنی همواره ارتباط مستقیم با فرهنگ خاستگاه داشته و از بین رفتنِ تدریجی آن ها از آسیب های امروزی تولیدِ گلیم است. به این ترتیب، گردآوری و ثبت این نقوش بسیار اهمّیّت دارد.اما نقوش پلاس های روستای آقداش کداماند و در فرهنگ روستا چه معنا و مفهومی دارند؟ این تحقیق، با هدفِ یافتن ارتباط مفاهیم نقوش این گلیم با فرهنگ رایج در روستای آقداش صورت پذیرفته و با توجّه به اهمیت تغییر سریع سبک زندگی و اهمّیّت بوم شناسی در سال های اخیر، مطالعات خرده فرهنگ ها و شناخت بوم های متفاوت در بستر فرهنگی مناطق، شناساندن گلیم آقداش از دیگر هدف های این پژوهش است. روش تحقیق، توصیفی ـ تحلیلی است. اطّلاعات پژوهش علاوه بر مطالعات اولیه کتابخانه ای از نتیجه گفت وگو با اهالی روستا و مشاهده فراهم شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که در بیشتر نقوش، از عناصر طبیعت روستا و حیوانات استفاده شده است که ارتباط مستقیم با زندگی مردم روستای آقداش دارد و شرایط اقلیمی و جغرافیایی منطقه و شکلگرفتن یک خرده فرهنگ در گذشته، از عوامل محیطی استمرار بافتِ گلیم آقداش بوده است.

بازآفرینی و شیوه های طراحی نقوش در گلیمچه های متکازین

محمد اعظم زاده

گلیمچه های روستای متکازین علاوه بر فراوانی نقش، ذهنی باف بوده و دارای ساختاری ساده هستند. تنوع نقوش حیوانی و گیاهی و اشکال هندسی غیر قابل فهم و ایجاد طراحی خلاق به هنگام ترسیم نقوش در حاشیه و متن و شیوه اقتباس بافندگان از طبیعت و محیط زندگی و بازنمایی مجدد تصاویر، موجب تنوع طرح ها در شیوه ترسیم نقوش شده است ضمن آن که خطوط و کنش های بصری و درونی، به ارزش بصری آن افزوده است. هدف از تحقیق، دست یابی به شیوه های طراحی در روند بازآفرینی نقوش و ارزش های بصری است. در راستای پژوهش به این سولات پاسخ داده شده است که در روند بازآفرینی نقوش در گلیمچه های متکازین، انواع شیوه های طراحی چگونه انجام گرفته و ارزش های بصری نهفته در این نقوش چگونه است؟ برای مطالعه و بررسی، تعداد 8 نمونه اصیل از گلیمچه ها گزینش شده و به روش تحقیق توصیفی- تحلیلی و به شیوه میدانی و مصاحبه مورد مطالعه قرار گرفته اند. نتایج پژوهش بیانگر آن است که در راستای بازآفرینی تصاویر، دو شیوه واقع گرایانه و انتزاعی آشکار شده است. نقوش واقع گرایانه به دلیل اقتباس مستقیم از طبیعت، عاری از هرگونه بازآفرینی خلاق و ارزش بصری است در حالیکه در روش انتزاعی، نقوش به دو شیوه چکیده نگاری و انتزاع ناب ترسیم شده اند. در شیوه چکیده نگاری، ساده سازی نقوش مشاهده شده و با اندکی تامل و اندیشه برای مخاطب قابل فهم است و البته ارزش بصری موجود در کیفیت و ارتقاء طرح ها موثرند. در شیوه انتزاع محض (زبده گزینی)، نقشمایه ها در فرآیند بازآفرینی، به شیوه بنیادی و مبتنی بر جوهره درونی اشکال طرح شده اند و ارزش بصری نهفته در طرح ها مبتنی بر نوعی زیبایی شناسی بوده و به سادگی قابل مفهوم نیست.

مطالعه نقوش بومی پشتی های شهرستان گناباد در دوره معاصر

علیرضا شیخی

پشتی ها، بافته های پرزدار کوچکی هستند که پس از بافت، آماده شده (با الیافی مانند پنبه یا پرز قالی پر می شوند)و به عنوان تکیه گاه در پذیرایی ها مورداستفاده قرار می گیرند. به علت فقدان تحقیقات جامعی درباره آثار داری بافته شده در شهرستان گناباد این مقاله با شیوه پژوهشی-توصیفی باهدف رسیدن به دسته بندی و بازشناسی نقوش پشتیهای گناباد و پژوهش در معنا و مفهوم آن ها به بررسی این آثار پرداخته و نقوش بکار رفته بر آثار این منطقه را مورد واکاوی قرار داده است. تلاش شده است پس از انجام مطالعات کتابخانه ای و میدانی پاسخی برای این سؤال یافت شود که چه طبقهبندی می توان برای آثار بافته شده در قالب نقوش محلی ارائه داد؟ نقش فرهنگ، آداب ورسوم و سنت های رایج بر روی این آثار چیست؟ یافته ها نشان می دهد علاوه بر نقوش بلوچ، عرب و ترکمن که ره آورد مهاجرت، تهاجم و یا کوچ بدین خطه از خراسان بوده، نقوش محلی برگرفته از آداب و باورها و اقلیم منطقه، نقش بسزایی در این بافته ها دارد. نقوش محلی را می توان در پوشش گیاهی اقلیم مانند گل های وحشی، محمدی، زعفران و لاله و نیز گندم و جو جستجو نمود. از درختان به سرو، کاج و بید مجنون اشاره کرد که همگی نقوش گیاهی نمادی از استقامت، زیبایی و آرزوی برکت و روزی اند. نقوش جانوری در قالب بز، آهو و قوچ نشانه سرسختی و استواری و شیر نمادی از آیین مذهبی عاشوراست. در پرندگان می توان خروس و کبوتر را نشانه سحرخیزی و پیام رسان در مردم خطه کویر دانست اگرچه کبک، قرقاول، گنجشک و ... نیز مشاهده شدند. نقوش انسانی در جایگاه پیشه و کار مردم، اعتقادات و آرزوی خوشبختی برای نوعروسان بر پشتی نقش زده شده اند.

چگونگی کاربرد حاشیه در مفروشات (پرزدار و فاقد پرز) ایران تا ابتدای ورود اسلام

عفت السادات افضل طوسی

حاشیه به عنوان یک مولفه اصلی در فرش های ایرانی، قابی مُصوّر و تزئینی است که در دورتادور دستبافته تعبیه شده است. حضور و ضرورت استفاده از حاشیه در مفروشات ادوار مختلف تاریخی، نکته قابل تاملی است که می توان بواسطه آن استقلال عناصر ساختاری موجود در ابتدایی ترین نمونه ها را شناسایی نمود. به منظور بررسی حضور حاشیه و چگونگی آن در تولیدات متعلق به ادوار قبل از اسلام می توان پاسخ گویی به دو پرسش زیر را مدنظر قرار داد:
اجزای نقوش، ابعاد و اندازه آن در حاشیه ها با متن مفروشات بررسی شده از چه روابطی با یکدیگر برخوردارند؟
جایگاه حاشیه در قدیمی ترین نمونه ها بالاخص فرش های گره خورده پرزدار چگونه است؟
گردآوری اطلاعات در پژوهش حاضر بر پایه داده های کتابخانه ای بوده و روش تحقیق توصیفی- تحلیلی است. با مطالعه منابع مختلف نظیر مکتوبات، تصویر فرش های منعکس شده در دیگر هنرها و بررسی معدودی از دستبافته های برجای مانده به نظر می رسد، وجود حاشیه در نمونه های (پرزدار و فاقد پرز) ادوار قبل از اسلام مسجل گردید. تناسبات میان حاشیه و زمینه فرش ها در نوع نقش مایه ها، اندازه و تناسبات موجود در آن نسبت به زمینه بررسی شد؛ جامعه آماری در این پژوهش دستبافته های متعلق به قبل از اسلام است که موارد قابل مطالعه 6 نمونه پرزدار و فاقد پرز هستند. فرش پازیریک به عنوان قدیمی ترین نمونه، از روابطی بصری و هماهنگی کامل نقش در حاشیه و زمینه برخوردار است و این نکته در تولیدات دوره ساسانی کاهش یافت. تناسبات ابعادی حاشیه و زمینه فرش پازیریک با اصول طراحی امروزین حاشیه در فرش فاصله دارد، اما در نمونه های ساسانی این اصول قرابت بیشتری با قواعد کنونی دارند. کیفیت های بصری در فرش پازیریک می تواند به حضور حاشیه در تولیدات هنری با بن مایه اعتقادی و فرهنگی اشاره داشته باشد. اما در دوره ساسانی جایگاه حاشیه به میزان یک قاب تزئینی فاقد کیفیت های بصری تقلیل می یابد.

بررسی رابطۀ میان نقش و هندسه فرش ایرانی و هندسه و تناسبات فضای داخلی خانه، نمونه موردی: خانه‌های دوره قاجاریه و پهلوی شهر تهران

فریبرز دولت آبادی

نشانه های تطبیق میان معماری و فرش ایرانی از منظر هندسه و تناسبات وجود دارد مبنی بر اینکه ابعاد فضای داخلی خانه و ابعاد فرش ارتباط تنگاتنگی با هم داشته اند. توجه به فرش در دو بعد طرح و ابعاد هندسی به عنوان عاملی مهم در شکل گیری ابعاد فضای داخلی خانه ایرانی بوده است. این پژوهش بر آن است با مطالعه رابطه میان نظام شکل گیری فضا های داخلی خانه (در دوران قاجار و اوایل پهلوی در تهران را) و ابعاد و هندسه فرش ایرانی را رمز گشایی نماید. در این راستا از روش توصیفی تحلیلی با تکیه بر فن تحلیل داده ها و همینطور مطالعات میدانی-کتابحانه ای استفاده گردیده است. جامعه آماری تناسبات شاخص فرش در نواحی مختلف ایران شناسایی، سپس در تناسبات پلان خانه ها مورد ارزیابی قرار گرفته اند. با استفاده از فرمول کوکران 30 نمونه از خانه های تهران دورۀ قاجار و پهلوی در بافت تاریخی تهران به صورت تصادفی انتخاب گردیده اند که بتواند به درجه اطمینان یا دقت احتمالی مطلوب به سوالات پژوهش پاسخ دهند. دستور زبان های هندسی، سامانه های تولید کننده ای هستند که بر پایه مجموعه ای از قاعده های هندسی به طراحی منجر شده و بر مبنای قواعد هندسی کار می کنند. روش شناسی قوانین، تأویل پدیدار شناسی خانه های دوره قاجاری با روش ماکس ون منن است فلذا، کیفیت خانه های قاجاریه در این مقاله به عنوان یک پژوهش پدیدار شناسی بر مبنای تجربه زیسته در خانه استوار است. نتایج حاصل از تحلیل نمونه های موردی خانه های دوره قاجاریه و پهلوی شهر تهران نشان می دهد که در بیشتر خانه های تهران ابعاد اتاق خانه ها براساس (تناسبات طلایی ایرانی و یونانی)، (تناسبات بر اساس تزیینات سقف)، (تناسبات بر اساس ابعاد رایج فرش، با محاط شدن کف اتاق بر ابعاد فرش) غالب بوده، در اوایل دوران قاجار شکل گیری اتاق خانه ها بر اساس تناسبات طلایی ایرانی بوده سپس در اواخر دوران قاجار و دوران پهلوی تناسبات فرش به عنوان معیار اصلی شکل گیری خانه ها تأثیر گذار بوده است.

عوامل مؤثر بر ریسک ادراک‌شده مشتریان فرش دستباف کرمان و نقش آن بر نگرش و قصد خرید آن‌ها

محمد شاکر اردکانی

هنر-صنعت فرش دستباف یکی از پرکاربردترین صنایع دستی ایران محسوب می شود. فرش دستباف با وجود سابقه تاریخی و قدمت کهنی که دارد به لحاظ شناخت موضوعی و محتوایی به ویژه با نگاهی علمی، جای پژوهش گسترده ای دارد. توجه ویژه به عوامل ادراکی و نگرشی مشتریان فرش دستباف، می تواند کمک شایانی به تولید و بازاریابی این هنر اصیل کند؛ بنابراین هدف پژوهش، بررسی و تحلیل نقش عوامل سه گانه اعتماد، آگاهی از قیمت و قصد همرنگی بر ریسک ادراک شده در خرید فرش دستباف کرمان و تأثیر این ریسک بر نگرش و قصد خرید فرش دستباف کرمان است. جامعه آماری پژوهش، کلیه مشتریان فرش دستباف کرمان بوده است که به روش نمونه گیری در دسترس، 100 نفر از آنها به عنوان نمونه آماری پژوهش انتخاب شده اند. اطلاعات پژوهش با استفاده از منابع کتابخانه ای و اینترنتی در بخش نظری و پرسشنامه های استاندارد در بخش میدانی جمع آوری شده است. پایایی و روایی پرسشنامه ها بر مبنای مقادیر آلفای کرونباخ، پایایی ترکیبی و AVE تأیید گردیده است. برای تجزیه وتحلیل داده ها در بخش توصیفی از نرم افزار SPSS و در بخش استنباطی جهت آزمون مدل و فرضیات به روش مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) با رویکرد حداقل مربعات جزئی از نرم افزار Smart PLS2 استفاده شده است. یافته های پژوهش نشان داد بر مبنای شاخص های برازش، مدل پژوهش برازش مناسب و نسبتاً خوبی دارد. همچنین نتایج نشان داد ریسک ادراک شده بر نگرش و قصد خرید مشتریان به میزان 36/0 و 27/0 تأثیرگذار است. همچنین نگرش مشتریان نیز به میزان 43/0 بر قصد خرید مؤثر می باشد. بر اساس نتایج به دست آمده از بین سه عامل مؤثر بر کاهش ریسک ادراک شده مشتریان، بیشترین تأثیر کاهشی را اعتماد به میزان 49/0 و سپس آگاهی از قیمت (27/0) داشته است و اثر کاهشی قصد همرنگی بر ریسک ادراک شده معنادار نبوده است.

بررسی نقوش قالی بختیاری براساس مدل ترکیبی کاپلان-گشتالت

بهزاد وثیق

انسجام هندسی، میزان پیچیدگی نقوش و ارتباط عناصر و شکل در قالی به عنوان محصولی فرهنگی می تواند بیانگر دیدگاه های زیبایی شناسانه بافندگان باشد. در این تحقیق با تمرکز بر قالی بختیاری تلاش شده است تا روش های بیانی تصویر در آن بررسی شود. جهت بررسی تصاویر دو رو گشتالت و کاپلان هر کدام ظرفیت های تحلیلی داشته که با توجه به هدف تحقیق لازم است تا مدلی مشترک از این دو تئوری طرح گردد. روش تحقیق در این مقاله شامل تحلیل هندسی نقوش قالی بر مبنای مدلی حاصل از برهمکنش دو تئوری کاپلان و گشتالت است. براساس این مدل، تصویر قالی های مختلف از 10 شهر بافنده قالی بختیاری، بررسی شده است. روش گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای و مشاهده شخصی نگارنده است. نتایج نشان می دهد که انواع چهارگانه قالی بختیاری، یلمه، خشتی، گلدانی و لچک-ترنج، علی رغم تنوع در سازماندهی تصویری؛ در جزئیات و کلیات تصویر از یک نظام بیانی مشخص پیروی می نماید. بر این اساس با وجود فقدان مؤلفه رمز و راز در مدل کاپلان، واجد تمامی مؤلفه های ادراکی است و از این رو نظام تصویر در قالی بختیاری دارای چارچوبی مدون و سطح خوانایی بالایی است.

مطالعه تطبیقی عناصر و ساختارالگویی طرح بیدمجنون درحوزه های شمال غرب ایران و چهارمحال وبختیاری(قرون20و19 میلادی)

محمد علی اسپنانی

طرح "بید مجنون" ازمشهور طرح های قالی ایرانی است که در گستره قالیهای روستایی جایگاهی ارزنده و درخور توجه دارد. با آنکه زادگاه دقیقی نمی توان برای طرح بیدمجنون معین نمود اما به واسطه نمونه های کهن موجود درحوزه شمال غرب ایران، خاصه حوزه بیجار را از اصلی ترین پایگاه های این طرح می دانند. بکارگیری خطوط شکسته ، نیمه گردان و بهره گیری از بافتی متوسط آن را در طیف شناسه های قالی های روستایی قرار می دهد. عناصر اصلی آن نقشمایه های درخت بیدمجنون ، سرو ، سپیدار ، تبریزی و درختان میوه است. این عناصر درهمنشینی هایی متعادل و در تناسب با یکدیگر الگویی واگیره یی پدید می آورند که از اقبال فراوانی در حوزه های چهارمحال و بختیاری و شمال غرب ایران و حتی فراتر از مرزهای میهنی برخوردار شده است. مقاله حاضر به بررسی عناصر و تنوع آن درطرح بید مجنون ازطریق تحلیل 20 نمونه از نواحی مهم روستایی آن و به انگیزه چگونگی ترکیب بندی و شکل گیری ساختار الگویی آنها می پردازد . ازاینرو هدف تحقیق جستجوی پاسخ به این سوال خواهد بود که : ساختار الگویی طرح بیدمجنون چگونه است و نحوه برخورد نواحی نفوذطرح با آن به چه صورت بوده است؟ طیف زمانی نمونه ها مربوط به اواخرقرن19 و20میلادی است و جغرافیای مورد مطالعه، شمال غرب ایران(بیجار، بخشایش، ساوجبلاغ و هریس) و استان چهارمحال و بختیاری (فرخشهر، سامان وحاجی آباد) است. نتایج تحقیق نشان می دهد که طرح بیدمجنون دارای ساختاری واحد بوده و در حوزه های مطالعه با اعمال انتزاع عناصر و اندک جابجایی آنها تنوع حاصل گردیده اما ترکیب کلی حفظ گردیده است. شناسایی شاخصه ها و ترکیبات منسجم از مولفه های مهم در طبقه بندی ،گونه شناسی و احراز هویت های نمونه های اصیل فرشبافی روستایی است. پژوهش حاضر از نوع تطبیقی با شیوه توصیفی- تحلیلی است که در گردآوری اسناد به منابع کتابخانه ای و میدانی اتکا شده است.
کلید واژه ها: طرح بیدمجنون، واگیره، ساختارالگویی، فرشبافی ایران، قالی های روستایی.