نشریه علمی گلجام

زیبایی شناسی نقوش ذهنی خورجین های عشایری منطقه بختیاری

علیرضا خواجه احمد عطاری

زیبایی شناسی فرش دست باف ایرانی بر گرفته از باور و درک زیباشناختی انسان ایرانی از نظام هستی است. در مجموعه ی دست بافته های کوچک عشایر بختیاری، خورجین ها از نظر الیاف، کاربرد و نقوش یک نمونه ی با ارزش محسوب می شوند. نقوش این گونه دست بافته ها ذهنی بوده و مبتنی بر باورها و اعتقادات عشایر با کمک گرفتن از طبیعت شکل گرفته اند. نقوش ذهنی خورجین های عشایر منطقه ی بختیاری دارای ویژگی های خاص و ارزش های بصری بر مبنای استفاده و برداشت از طبیعت و زیبائی های آن، از حیث طرح و رنگ است و از آن جایی که تابع هیچ نقشه ی از قبل تهیه و سفارشی شده نیست، جایگاهی برتر به خود اختصاص داده اند. هدف این مقاله تبیین ویژگی ها و زیبایی های مستتر در نقوش ذهنی این گونه دست بافته ها است، که این ویژگی و زیبایی های نقوش، جزیی از ویژگی های کلی و زیبایی های مجموعه (پشت و روی دست بافته، الیاف دست بافته، شیرازه و اتصالات دیگر دست بافته) دست بافته عشایری است. سؤال اصلی مقاله این است که نقوش ذهنی دست بافته های عشایری بازتاب چه ویژگی های تجسمی است و جایگاه طبیعت و زیبایی های آن از حیث طرح و رنگ و ترکیب بندی در خلق نقوش ذهنی خورجین های عشایر منطقه ی بختیاری کجاست و چگونه نقوش ذهنی خورجین ها از طبیعت منطقه تأثیر گرفته و یا تجرید و انتزاع یافته اند. داده های پژوهش با استفاده از روش میدانی، مصاحبه و کتابخانه ای گردآوری شده اند، تا بتوانند آن چه از ذهن بافنده ی عشایری با توجه به پیشینه ی قومی و طبیعت محیط زندگی اش نقش بر خورجین شده است؛ کشف و استخراج شود و سپس ثبت و دسته بندی شوند. در نتیجه ی این پژوهش، دست یابی به یک دسته بندی کامل از انواع نقوش گیاهی، حیوانی، هندسی و تصویری با توجه به ابعاد گسترده ی فرهنگ و آداب زندگی عشایر بختیاری حاصل شده است. همچنین درصد و میزان استفاده بافندگان عشایر منطقه از الیاف بومی و سنتی نسبت به الیاف کارخانه ای به دست آمده است و در ارتباط با میزان استفاده ی بافندگان عشایر بختیاری از رنگ های سنتی و گیاهی نسبت به رنگ های شیمیایی، این پژوهش نتایج قابل توجهی را به همراه داشته است.

بازنمایی سبک معماری دوره قاجار در فرش «بهرام گور و هفت گنبد»

بنت الهدی یعقوبی

فرش «بهرام گور و هفت گنبد» موجود در موزه فرش ایران، از قالی های تصویری دوره قاجار است که یکی از داستان های «هفت پیکر» نظامی گنجوی، در خصوص ازدواج بهرام با شاهزادگان هفت اقلیم را روایت می کند. این فرش تا به حال، از جهات مختلفی مورد مطالعه قرار گرفته، ولی به پیوند این فرش با معماری قاجاری توجهی نشده است. در این مقاله، سعی بر آن است که، عناصر و آرایه های معماری موجود در فرش استخراج شده وبه این پرسش پاسخ داده شود که: سبک معماری رایج دوران قاجار، چه نمودهایی در فرش «بهرام گور و هفت گنبد» داشته است؟ روش این تحقیق، توصیفی – تحلیلی و تاریخی، و گردآوری مطالب و اسناد، به شیوه کتابخانه ای بوده است. در این پژوهش، پس از بررسی داستان بهرام گور و هفت گنبد، برخی ویژگی های معماری عصر قاجار بیان شده و پس از آن، عناصر معماری این عصر، با تصاویر منقوش فرش نام برده، مقایسه شده اند. بسیاری از ویژگی های سبک شناسانه معماری قاجاری از قبیل: مناره های باریک، گنبدهای پیازی شکل، ستون های مزین، پنجره های ارسی، بادگیر، کوشک و کتیبه ها، به شیوه ای هنرمندانه در این فرش ترسیم شده و طراح این اثر به خوبی توانسته، طرز فکر و سبک زندگی اشراف زادگان قاجار که احتمالأ سفارش دهندگان یا مشتریان این فرش بوده اند، را نمایان سازد و در قالب تار و پود فرش، شرایط اجتماعی، فرهنگی و هنری عصر خود را به نمایش بگذارد. به طور کلی می توان، فرش «بهرام گور و هفت گنبد» را حلقه واسطی میان ادبیات غنایی، نگارگری ، هنر قالی بافی و معماری دانست.

بررسی تکنیک بافت و نقوش شیشه درمه به منظور احیاء آن

مرضیه صحت

چکیده:
در میان عشایر قشقایی آنچه که بیش از همه زبانزد خاص و عام است تنوع دستبافته ، طرح و نقش آن ، و رنگهای درخشان و زیبای آن است. شیشه درمه یکی از ده ها دستبافته ایل قشقایی است و نوعی گلیم تار نما و دو رنگ محسوب می شود و مانند سایر دستبافته های عشایری از مادر به فرزند آموزش داده می شده که امروزه به دلیل مشکلاتی چون کمبود بافنده ماهر ، بافت زمان بر ، نداشتن نقشه بافت ، عدم معرفی ، بافت آن در حال منسوخ شدن می باشد . از این رو سعی بر این بوده که این دستبافته احیاء گردد تا از منسوخ شدن آن جلوگیری شود و با معرفی صحیح آن در زندگی روزمره مورد استفاده قرار گیرد.بدین ترتیب به روش میدانی( حضور در شهرستان فیروزآباد و مصاحبه و یادگیری نحوه بافت از بافنده قدیمی آن شهرستان ) و سپس کتابخانه ای تحقیقات انجام شده که هدف پژوهش در هنر خلق مسیری مناسب و ایده آل برای سایر هنرمندان و زمینه ساز برای فعالیت هنرمندان فراهم گردد.
در انجام این تحقیق سعی نگارنده بر این بوده که سوالات زیر را پاسخ گوید :

با چه تکنیکی بافته شده و محدودیت های تکنیکی آن چیست و می توان آن را بر طرف ساخت یا خیر؟
چگونه می توان نقش آن را اصلاح و برای آن نقشه تهیه کرد؟

در این پروژه تحقیقاتی با بررسی نقوش شیشه درمه مشخص شده که چون این دستبافته در حال منسوخ شدن است تنها یک نقش از شیشه درمه شناخته شده و تنها همین یک نقش را شیشه درمه می خوانند در حالیکه چندین نقش دیگر ، هم از حاشیه هم از متن ، بدست آمده که در چندین عکس مشترک بوده اند . در ادامه تکنیک بافت شیشه درمه مورد بررسی قرار گرفت . نتیجه این بررسی این بود که شیشه درمه گلیمی است تار نما با دو رنگ کاملا متضاد که نقش ها با 2چوب به وجود می آید در واقع چوب ها نقش وردها را در پارچه بافی بعهده دارند.

واژگان کلیدی: جاجیم ، بافت ، تار نما ، شیشه درمه ، فیروزآباد

تحلیل انسان شناسانه فرش سیستان و بلوچستان با رویکرد فرهنگی-اعتقادی

الهه شیخی

هنر بافندگی در قلمرو سرزمین ایران بخشی از هویت فرهنگی مردمان آن بشمار می رود. دستبافته های سنتی سیستان و بلوچستان نیز به عنوان گوشه ای مهم از این هویت قلمداد می شود. علاوه بر طرح و رنگ بسیاری دیگر از ابعاد تولید قالیچه های این منطقه را می توان به عنوان شناسه های فرهنگی -اعتقادی آن ها تلقی کرد. ازآنجاکه بررسی ابعاد معنایی یک اثر هنری در ارتباط با خالق آن بهتر قابل تشخیص است؛ پژوهش حاضر سعی بر آن دارد تا با حضور در میدان تحقیق، زوایایی ناشناخته از فرهنگ بومی و اعتقادی تولیدکنندگان این آثار را شناسایی کرده و به این پرسش پاسخ دهد که قالیچه های بومی سیستان و بلوچستان چه نسبتی با مؤلفه های فرهنگی و ارزش های اعتقادی پدیدآورندگان آن ها داشته است؟
این پژوهش با رویکرد انسان شناسی هنر و با روش مردم نگاری در منطقه به انجام مشاهده مستقیم و مصاحبه با بومیان پرداخته و سپس از طریق کدگذاری داده ها در سه سطح کدگذاری باز، محوری و گزینشی به طبقه بندی آن ها مبادرت ورزیده است.
نتایج حاصل از یافته ها نشان می دهد، مؤلفه های تشکیل دهنده قالیچه های منطقه سیستان و بلوچستان از مراحل ابتدایی آن تا به انتها دارای ابعاد وسیع معنایی است؛ به طوری که حتی جزئی ترین آن ها نیز ریشه ای عمیق در فرهنگ و اعتقادات بومیان منطقه دارد. آداب ورسوم خاص برای بافتن، اعتقاد به چشم زخم، خواندن شعرهای مخصوص به هنگام بافت، مراسم شستشو و ...همگی ازجمله این مؤلفه ها است. در این استان فرش جدا از جنبه های کاربردی، کالایی مقدس شناخته می شود و باوجود برخی تمایزات فرهنگی بین سیستانی ها و بلوچ ها، شباهت تعدادی اعتقادات و رسوم در مورد فرش نشان از وحدت ریشه های ابتدایی بافت فرش در بین دو گروه اصلی ساکنان این منطقه دارد.

تحلیل شمایل نگارانه‌ی قالیچه‌ی درون ترکیبی «شتر لیلی» راور

علیرضا طاهری

قالیچه‏ی تصویری «شتر لیلی» متعلق به دوره‏ی قاجار است که تصویر مرکزی در آن را پیکر بزرگ شتری «درون ترکیبی» اشغال نموده که در شکل بیرونی به صورت واقع‏گرایانه بوده و درون آن از تعداد زیادی نقوش انسانی و حیوانی کوچک تشکیل شده است. نقش‏پردازی برخی از موجودات به این شیوه، از دوره‏ی تیموری در نگارگری ایران رواج یافت که اوج و محبوبیت آن در مکتب صفوی بود. این شیوه همزمان با صفویان، در هنر هند گورکانی نیز مورد توجه قرار گرفت.
در مقاله‏ی حاضر قالیچه‏ی «شتر لیلی» با رویکردی شمایل‏‏ نگارانه و با استفاده از منابع کتابخانه‏ای و برخی سایت‏های علمی مورد توصیف و تحلیل قرار می‏گیرد. هدف از این تحقیق معرفی نمونه‏ای خاص از فرش تصویری و تحلیل آن به روشی علمی می‏باشد. در این راستا سعی شده است تا به این سوالات پاسخ داده شود:

رابطه‏ی کتیبه‏های قالیچه با تصویر متن آن چگونه قابل خوانش است؟
مضمون اصلی داستان در سطح تحلیل شمایل نگارانه چیست؟
مجموعه‏ی گونه‏های حیوانی تشکیل دهنده‏ی پیکره‏ی شتر لیلی کنایه از چیست؟
حضور فرشته-هارپی و اژدهای بال‏دار سرخ رنگ، در قالیچه به صورت نمادین به چه چیز اشاره دارند؟

کتیبه‏های شعری در حاشیه‏ی قالیچه همسو با عناصر تصویری متن آن، به ماجرای عروسی لیلی با ابن سلام و وداع او با مجنون، به نقل از «مکتبی شیرازی» ارجاع دارد. اما معنای اصلی داستان در سطح دوم، غلبه و پیروزی خیر-مجنون- بر شر-ابن سلام- توسط حیوانات است. شتر «درون ترکیبی» نیز متشکل از حیواناتی می‏باشد که مجنون در کوه و بیابان با آن ها همنشین بوده اما در عین حال کاروان سرور عروسی را نیز در خود جای داده است. همچنین تصویر فرشته-هارپی در معنای باستانی آن نمادی از پیروزی است که به نبرد حیوانات حامی مجنون با اژدها -ابن سلام- و کشتن او اشاره دارند.

تحلیل ساختاری پیکره های نقش قالی تصویری "رقص الهه" موجود در موزه ملی فرش ایران

مهنوش محبی

هنر ایران تا قبل از شروع روابط با کشورهای غربی ویژگی های خاص و منحصر به فرد خود را داشت. عوامل مختلفی در به وجود آمدن طرح های تصویری و اقتباسی از هنر غرب تاثیر گذار بود. اختراع دوربین عکاسی، چاپخانه ها و چاپ کتاب های تصویری و آشنایی هنرمندان با آثار هنرمندان غیر ایرانی از جمله عواملی بود که تصویر گرایی را وارد هنر ایران و به ویژه فرش کرد. قالی "رقص الهه" یکی از نمونه های قالی تصویری و از آثار حسن خان شاهرخی است که برخی نقوش آن از گوبلنی متعلق به ناصر الدین شاه در تالار کاخ گلستان، مربوط به دوره ی لویی چهاردهم اقتباس شده است. این پژوهش بر آن است تا با هدف شناخت ساختار و فرم پیکره ها و روش های بهره مندی طراح در ترسیم پیکره های موجود در قالی "رقص الهه" به پرسش های زیر پاسخ دهد:
1-ویژگی های ساختاری پیکره های موجود در قالی "رقص الهه" چیست؟
2-حسن خان شاهرخی برای ترسیم پیکره ها در قالی "رقص الهه" از چه اصول و روش هایی بهره گرفته و تبعیت نموده است؟
پژوهش حاضر از نوع توصیفی-تحلیلی بوده و گردآوری اطلاعات به روش مطالعات اسنادی، منابع کتابخانه ای و مشاهده ی آثار موزه ای است. این مقاله از لحاظ هدف، بنیادی و از لحاظ چیستی، کیفی است. جامعه ی هدف ، قالی "رقص الهه" ی موجود در موزه ی فرش ایران است. نتیجه ی حاصل نشان می دهد در قالی رقص الهه ، 7پیکر انسانی دیده می شود که 5 پیکره در متن قالی و 2 پیکره در حاشیه ی قالی و در قاب هایی قرار دارند که به صورت قرینه، تکرار شده اند. در این قالی انتقال احساس حرکت توسط ریتم بصری صورت گرفته و ریتم به صورت تکاملی از یک پیکره با وضعیت و حالتی تازه تر به پیکره های بعدی رسیده است. حسن خان شاهرخی، طراح قالی تصویری "رقص الهه"، یکی از افراد پرکار و صاحب سبک در طراحی قالی کرمان است که گاهی به دلیل پذیرش قالی های سفارشی و فرمایشی ناگزیر بود از رسم روز و متداول در کشورهای غربی پیروی نماید.

واژگان کلیدی: تحلیل ساختاری، قالی تصویری، رقص الهه، قالی کرمان،حسن خان شاهرخی

خاستگاه فرش منوط به ساوجبلاغ: ویژگی و چگونگی طرح، رنگ و نقش‌های آن

سیران چوپان

نقوش در هنر ایرانی را بایستی نقاشی پیام و نقاشی بیان نامید که گاه مستقیم جلوه گری می کند و گاه با زبان رمز و نمادین. از جمله جایگاه های بیان و ظهور نمادها در ایران، "فرش" است. این نقش و نگارها، علاوه بر جنبه های سنتی و محلی، می تواند بیان کننده ذهن خلاق تأثیر پذیرفته از محیط پیرامون هنرمند فرش باف باشد. به گواه محققان، هر چند که در مورد بافندگی کردها، تا قبل از قرن نوزدهم اطلاعات چندانی در دست نیست اما بسیاری از مقامات باغ و فرش های گل دار قرن 1۷ تا ۱۸ شمال غربی ایران را کردی شناسایی می کنند. در هر کتاب عمومی فرش، از دو نوع شناخته شده و معروف "سنه" و "بیجار" سخن به میان می آید اما این دو را نمی توان کردی ترین فرش های به جای مانده حساب کرد زیرا دست کم دو نوع فرش کردی دیگر، به نام "موصل" (در کردستان عراق) و "ساوجبلاغ" در ردیف انواع قالی های کردی معاصر، از وجود و تولید خود دست برداشته اند. هدف از این پژوهش، بازیابی تاریخ، معرفی مکانی، و جایگاه فرش منسوب به ساوجبلاغ در منطقه موکریان، یعنی شمال غرب ایران است. بدین منظور نگارندگان با روشی توصیفی- تحلیلی و با هدف توسعه ای، و داده های کیفی آن بصورت اسنادی، سعی در بازیابی جایگاه فرش های منسوب به "ساوجبلاغ" است. نتیجه حاوی این یافته ها بود که؛ قالی ساوجبلاغ تا قبل از جنگ جهانی اول و به دلایلی که ما از آن بی خبر هستیم، تولید نشده اند و این نوع را می توان بهترین فرش، با رنگ های طبیعی گیاهی و دارای قیمت متوسط در بازار آن زمان خود، عنوان کرد. رد پای این فرش ها، اغلب در کلکسیون های کشورهای اروپایی است. با توجه به عدم معرفی این نوع از فرش در ایران و اهمیت و ضرورت احیا کردن و پرداختن به آن و یا حتی بازیابی چنین طرح ها و رنگ هایی، برای بافندگان فرش کردی، می تواند به تداوم تولید چنین فرش های نفیسی منجر گردد.

تبیین شیوه طراحی قالی لچک و ترنج شکارگاه دوره صفوی (نمونه موردی: قالی شکارگاه موزه پولدی پتزولی).

محمدکاظم حسنوند

موضوع شکار و گرفت و گیر حیوانات در دوره صفویه در ترکیب بندی های گوناگون در نقشه های قالی بازتاب یافته است و با نقشه های افشان، ترنجی و لچک و ترنج تلفیق شده است. یکی از نمونه های قابل توجه قالی با نقشه لچک و ترنج شکارگاه، قالی محفوظ در موزه پولدی پتزولی میلان است. در این قالی صحنه های پر جنب و جوش شکار به تصویر کشیده شده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین روش طراحی نقشه این قالی صورت گرفته است. روش انجام پژوهش به صورت توصیفی- تحلیلی و روش گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای است. تجزیه و تحلیل داده های این پژوهش به صورت کیفی و با استفاده از روش تحلیل ساختاری و بر اساس استانداردهای موجود حاکم بر طراحی قالی ایران در دوره صفویه صورت گرفته است. نتایج حاصل از پژوهش نشان می دهد که نقشه این قالی دارای طرحی دولایه است. طراحی لایه اول که طرح لچک و ترنج است به روش یک چهارم صورت گرفته و با ایجاد تغییر در جزییات طرح به صورت یک دوم در آمده است و در لایه دوم، صحنه شکار به صورت سراسری به یک دوم نقشه قالی افزوده شده است. اجزای مورد استفاده در نقشه این قالی عبارتند از: ترنج، کتیبه، سرترنج، لچک، زمینه، حاشیه و صحنه شکار که نقش غالب در زمینه این قالی را به خود اختصاص می دهد. واگیره ترنج به روش یک شانزدهم طراحی شده و پس از سه بار تکرار به صورت یک چهارم در آمده است. سپس توسازی ترنج به روش یک چهارم انجام شده است. پس از تکمیل واگیره ترنج، کتیبه و سرترنج به صورت یک دوم به آن افزوده شده و همان بخش به عنوان لچک قالی مورد استفاده قرار گرفته و زمینه با نقوش ختایی تزیین شده است. این قالی دارای چهار ردیف حاشیه است. حاشیه خارجی و حاشیه اصلی به روش واگیره ای انعکاسی و دو حاشیه داخلی به روش واگیره ای انتقالی (سرهم سوار) طراحی شده است.