نشریه علمی گلجام

مدل تکوین محصول با رویکرد چابکی در صنعت فرش دستباف با روش داده بنیاد

غلام رضا هاشم زاده خوراسگانی

صنعت فرش دستباف به سبب عوامل عدیده درونی و بیرونی با معضلات متعددی روبه رو شده است.استفاده از روش های علمی،مدون و از پیش برنامه ریزی شده که با مددجویی از آن ها بتوان تاثیرات این عوامل را از بین برده و یا کاهش داد،می تواند باعث رونق گیری این صنعت موثر بر فرهنگ،اقتصاد و زندگی اجتماعی باشد.یکی از این روش های علمی،ارائه مدل تکوین و توسعه محصول می باشد.مدل تکوین محصول به منظور حصول اطمینان از تحقق خواسته ها و رضایت مشتریان درقبال محصول و فرآیندهای مورد استفاده،افزایش کیفیت و کاهش ضایعات از فاز جمع آوری خواسته های مشتریان تا تولید و رسیدن محصول به دست مشتری نهایی و حتی نظارت بر خدمات پس از فروش وجمع آوری بازخورد،الگوها،استاندارد ها،رویه ها و روش ها و مراحلی ارائه می دهد. از سویی دیگر،فرآیند تولید و توسعه محصولات جدید به سبب افزایش مخاطره های جهانی،تغییر سریع نیاز و خواسته های مشتریان و افزایش ریسک پذیری دستخوش تغییر و تحولات بسیار گردیده است. به طوری که توجه به استراتژی های چابک سازی را در فرآیند های تولید مطرح ساخته است. هدف از این پژوهش ارائه مدل اختصاصی تکوین محصول برای صنعت فرش دستباف ایران با رویکرد چابکی می باشد.این پژوهش از لحاظ هدف،کاربردی و از نوع توصیفی-پیمایشی است. در این تحقیق ابتدا به وسیله مطالعات کتابخانه ای،به بررسی مدل های تکوین و توسعه محصول، خدمات و مدل های تولید چابک پرداخته و سپس با استفاده از آرای خبرگان و روش دلفی فازی به غربال شاخص های مستخرج از مدل های بررسی شده،پرداخته شده است،که حاصل این مهم رسیدن به 47 شاخص برگزیده از منظر خبرگان از بین 147 شاخص کلی است.در ادامه از آنجا که ماهیت تولید فرش دستباف با ماهیت تولید اغلب محصولات صنایع دیگر متفاوت می باشد،به دستیابی به شاخص های اختصاصی اقدام ورزیده شد.به همین منظور با استفاده از مصاحبه های پرسش باز و اشباع نظریه (گلوله برفی) اقدام به جمع آوری داده های تازه با انجام مصاحبه با خبرگان مبادرت ورزیده شد.این کار تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت.در مرحله بعد با مددجویی از روش داده بنیاد به استخراج کد ها از میان متون مصاحبه های پرسش باز پرداخته شد.نتیجه این روش نیز دست یافتن به 31 شاخص تازه بود.در پایان نیز با استفاده از تلفیق شاخص های به دست آمده از هر دو روش به ارائه مدل اختصاصی این صنعت با استفاده از نرم افزار Atlas.ti نسخه 8 پرداخته شد.مدل به دست آمده شامل 8 بعد اصلی،7بعد فرعی و 47 زیر شاخص است.

تولید دست‌بافته‌های محفظه‌ای در ایل قشقایی بر مبنای انسان‌شناسی هنر

َشهدخت رحیم پور

دست بافته های عشایری مهم ترین مظهر هنر بومی و ایلی بوده و معرف بخشی از خصوصیات اجتماعی و فرهنگی زندگی عشایری است. در ایل قشقایی دست بافته های محفظه ای از تولیدات کاربردی زنان ایل است. با تغییر ساختار زندگی ایلی، اسکان ایلات و عشایر، و در ادامه ی مهاجرت تعداد کثیری از عشایر به مناطق روستایی و شهری و جایگزینی کالاهای ارزان قیمت در تناسب با نیازهای زندگی، تولید بسیاری از بافته های کاربردی منسوخ شده است. این پژوهش با هدف شناسایی ویژگی های ساختاری و کارکردی این نوع دست بافته ها در ایل قشقایی و بررسی این تولیدات بر مبنای انسان شناسی هنر انجام شده است. گردآوری اطلاعات این پژوهش میدانی و کتابخانه ای است. یافته های پژوهش به روش توصیفی تحلیلی ارائه شد. بافته های محفظه ای در اندازه های متعدد در تناسب با نیاز زندگی ایلی به عنوان شاخص، زنان هنرمندان و انتخاب شیوه ی بافت این دست بافته ها در تناسب با کارکرد آنها تعریف شده است. شاخص، نشانه ی محکمی از اجرای خلاق و بیانگر عاملیت هنرمند و سرنمون، بیانگر موقعیت هنرمند است. در وضعیت موجود این دست بافته ها به عنوان شاخص، نقش میانی را دارند که هم میراث جامعه ایلی است و هم عاملیتی برای تداوم فرآیند سبک بافت که تا به امروز باقی مانده است.

مطالعه تطبیقی کاشی نگاره های مدرسه ابراهیم خان با نقوش قالی کرمان در دوره قاجار

مهدیه ضیاءالدینی دشتخاکی

پس از گذشت چند صباحی از حمله قاجاریان به کرمان، ابراهیم خان ظهیرالدوله به عنوان حاکم این شهر انتخاب شد. با آغاز حکومت ابراهیم خان در کرمان، ساخت بناهای سودمند و بهبود معیشت مردم در دستور کار وی قرار گرفت. پس از آن، هنرهایی همچون قالیبافی که رونق خود را از دست داده بودند، مجدداً احیاء گردیدند. بناهای ساخته شده، با کاشیهای الوان آرایش می یافتند و خانه ها با قالیهای دستباف آراسته می شدند. بنابراین این هنرها از جایگاه ویژه ای برخوردار گردیدند. با توجه به رونق این هنرها این سوال مطرح می شود که آیا در تزئین کاشیهای بکار رفته در ابنیه این دوره از جمله مدرسه ابراهیم خان و نقشه های قالی کرمان، وجوه تشابهی وجود دارد و به فرض وجود تشابهات، این تأثیر و تأثرات تا چه حد بوده است؟ پاسخ به این پرسشها، سیر تحول و تطور نقوش و نحوه تغییر کارکرد آنها در هنرهای مختلف را نشان می دهد. روش انجام این پژوهش تحلیلی-تطبیقی است و با مطالعه منابع کتابخانه ای و بررسی تصاویر؛ سعی در شناسایی، طبقه بندی، تحلیل و تطبیق نقوش دارد.درنهایت، ارزیابی عناصر و موتیف های بکار رفته در طراحی ها، در این دو شاخه از هنر، حکایت از وجوه تشابه و افتراق در استفاده از نقوش دارد.

شناسایی دلایل و چگونگی ارتباط دربار صفوی با نظام تولید قالی (با تاکید بر زمینه های ارتباط هنرمندان عرصۀ کتاب آرایی و تولید منسوجات با طراحی قالی)

مجیدرضا مقنی پور

حکومت صفویه را می توان بنیانگذار دولت به معنی اجتماعی آن دانست که به واسطۀ آن در سایۀ یک ساختار اداری نسبتاً متمرکز، موسسات و مناصبِ اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و مذهبی ای به فعالیت مشغول بودند که تا قبل از آن جایگاه رسمی ای در حکومتها و دربارها نداشتند. همچنین در این دوره با سیاست گذاریهای فرهنگی مناسب و امنیت نسبی شهرها و روستاها، زمینه های لازم برای شکوفایی و رونق بسیاری از هنرها و فنون فراهم آمد و قالی یکی از شاخص ترین این هنرها بود. هدف اصلی در این مقاله واکاوی جنبه های مختلف اهمیت قالی برای دربار صفوی و به تبع آن شناسایی انواع مختلف ارتباط حکومت مرکزی با تولید این محصول است. رویکرد پژوهش تاریخی و روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی می باشد. برای نیل به اهداف پژوهش، ضمن استناد به منابع تاریخی و پژوهشی معتبر، نمونه قالی های آن دوره نیز مورد مطالعه قرار گرفته است.
در روند انجام این پژوهش، اهمیت فعالیت پیشه های مرتبط با تولید و عرضۀ قالی در دورۀ صفوی و دلایل نظارت حکومت بر آنها از جنبه های مختلف مورد بـررسی قـرار گرفت و نقش مستقیم و غیر مستقیمِ مناصبی همچون باشی , مُشرف در این فرایند روشن گردید. همچنین با بررسی و تحلیل نمونه قالی های تولید شده در آن دوران، و نیز واکاوی اسناد و مدارک بر جای مانده، می توان وجود روابطی حرفه ای میان هنرمندان فعال در عرصۀ کتابت و طراحی منسوجات با جامعۀ تولید کنندۀ قالیهای درباری را بازسازی نمود.

تحلیلی بر نقوش گلیم شهرستان کوهدشت و عوامل مؤثر بر پیدایش آن‌ها

حبیب شهبازی شیران

چکیده
دست بافته های گلیم به عنوان یک هنر دستی زنانه در برخی از مناطق عشایری و روستایی ایران رواج دارد. این هنر، دارای تنوعی از بافت و نقوش بوده که در برخی از نقاط، مشخصۀ فرهنگ همان منطقه است. یکی از هنرهای رایج در استان لرستان، بافت گلیم با استفاده از نقوش سنتی می باشد که در گذر زمان دستخوش تغییرات گوناگونی شده است. از ویژگی های بارز این هنر در این منطقه تقارن، تنوع، انتزاعی و گرافیکی بودن نقوش می باشد. نقوش گلیم های لرستان مجموعه ای از دست بافته ها است که در طول سالیان متمادی؛ اعتقادات، باورها و آداب و رسوم را که نسل به نسل به آن ها رسیده، در خود جای داده است. هدف اصلی این پژوهش مطالعه مهم ترین نقوش به کار رفته در روی گلیم های شهرستان کوهدشت با تاثیر پذیری از فرهنگ مردم منطقه و همچنین عوامل مؤثر در پیدایش آن ها می باشد. سؤال اصلی این پژوهش بدین صورت مطرح می گردد که دست بافته های گلیم در این منطقه به چند گونه تقسیم می شوند؟ و کدام عوامل در ایجاد تزئینات و پیدایش نقوش گلیم مؤثر بوده اند؟ روش تحقیق در این پژوهش، به صورت توصیفی–تحلیلی می باشد و شیوه گردآوری اطلاعات کتابخانه ای و میدانی است و به تحلیل کیفی نمونه های مورد مطالعه می پردازد. براساس نتایج مطالعات، مهم ترین نقوش بافته شده بر روی گلیم ها عباتنداز؛ نقوش آیینی و اسطوره ای (نقش سرو، درخت زندگی همراه با گوزن، الهه زن، کوه)، نقوش حیوانات و مرغان (بزکوهی، اسب، خروس، اردک)، نقوشی یادمانی از سوگ و سور (رقص)، نقوش گیاهی و نقوشی برگرفته از اعتقادات مذهبی (نقش حوض)، همچنین می توان گفت اکثر نقوش به کار رفته برروی این دست بافته ها با الهام از نقوش مفرغ های لرستان بوده که به صورت پیوسته تا به امروز ادامه داشته است.

بازخوانی قالی هوشنگ شاه با دیپلمات‌های فرنگی از منظر نشانه‌شناسی اجتماعی

ایمان زکریایی کرمانی

چکیده:
یکی از قالی های هوشنگ شاهی که دارای برخی از عناصر تصویری متفاوت با دیگر قالی های این دسته می باشد، قالی موسوم به هوشنگ شاه با دیپلمات های فرنگی است . حضور توامان پادشاه اسطوره ای ایران و فرنگی هایی در البسه ای مدرن در این قالی و نیز چگونگی ارتباطی که می تواند بین عناصر کنشگر این متن باشد، مسئله ای است که تا کنون کمتر مورد توجه بوده است. فرض اصلی پژوهش آن است که عناصر تصویری این قالی دارای ویژگی ها و معانی است که با رجوع به پیش متن های مرتبط، امکان بازخوانی متن، درک سویه های ارتباطی کنشگران و تفسیر اجتماعی آن فراهم می گردد. هدف پژوهش رسیدن به درکی از چرایی درهم آمیزی گذشته و حال، شناخت عناصر تصویری متمایز موجود، فهم روابط کنشگران و شناسایی پیش متن هایی است که بر نقوش این قالی موثر بوده است. روش پژوهش و چهارچوب نظری نشانه شناسی اجتماعی تصویر گونتر کرس و تئو ون لییون است. عمده نتایج این مقاله شامل تغییر زمان کتیبه درج شده بر روی قالی، تاثیر پذیری اشیاء بازنموده شده از تخت های سلطنتی و معماری ستون های ایوان تخت مرمر در عصر قاجار، بازتولید مفاهیم فره ایزدی و قبله ی عالم، آرزو برای بازگشت به اقتدار پادشاهان اساطیری، احتمال تاثیر پذیری از پیش متن هایی چون سنگ نگاره های باستانی، نگارگری ایرانی،ادبیات کلاسیک و داستان های عامیانه فارسی، شناخت دلایل همجواری و ارتباط کنشگران ناهمگون با طرح سناریو های احتمالی، قرابت ظهور عناصر مدرنیته با دربار، ارتباط انتخاب هوشنگ شاه به عنوان اولین قانون گذار با جریان قانون خواهی در ایران، الهام پذیری حاشیه داخلی قالی از حاشیه آثار چاپی، اهمیت ترکیب بندی و دقت در بکار گیری رنگ ها و خطوط در ایجاد معنا، دسته بندی و طبقه بندی شخصیت ها، تاثیر قاب بندی در نمایاندن مفهوم ما و دیگری و اهمیت بازنمایی تصویر در عصر قاجار می باشد.

زیبایی شناسی عینی در قالی های روستایی بر اساس دیدگاه میکل دوفرنه (مطالعه موردی: طرح های یلمه و میناخانی)

الهه ایمانی

زیبایی شناسی یکی از مباحث مهم در ارزش گذاری آثار هنری است و از دو جنبه عینی (ابژکتیو) و ذهنی (سوبژکتیو) در آثار هنری قابل بررسی است. قالی های روستایی و عشایری ایران نیز حاصل ذوق و خلاقیّت ذهنی بافندگان و گاه طراحان است که علی رغم حفظی باف بودن، هماهنگی بسیاری در آنها مشاهده می شود. پژوهش حاضر در پی تحلیل زیبا شناسی بصری در این قبیل قالی ها است و به دلیل تنوع آن ها و برای جلوگیری از گستردگی موضوع، دو طرح از منطقه یلمه و میناخانی را با طرح این پرسش مورد مطالعه قرار داده است: اصول حاکم در زیبایی شناسی عینی، در طرح های حوضی و بندی یلمه و روستایی میناخانی چگونه نمود و قابل درک می شوند؟ این پژوهش کیفی با روش توصیفی-تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای انجام یافته است و مبتنی بر دیدگاه عینی میکل دوفرنه نسبت به زیبایی شناسی و با روش تحلیل بصری اوکویرک که یکی از زیر شاخه های اصلی دیدگاه زیبایی شناسی عینی است، صورت پذیرفته است. نتایج به دست آمده حاکی از آنست که ساختار صحیح اصول بصری در نقوش این قالی ها به عنوان یک ابژه هنری، باعث ادراک زیبایی شناختی این آثار توسط مخاطب می شوند به طوری که هفت شاخصه ی رویکرد اوکویرک و همکارانش یعنی هماهنگی، تناسب، تعادل، حرکت، تسلط و ایجاز در طرح و رنگ نمونه های مورد بررسی، مشهود است و تنها در قالی های طرح میناخانی، اصل تنوع طرح به واسطه تکراری بودن نقوش،کمرنگ تر است. همچنین حفظ تناسبات هندسی در طرح و رعایت اصول بصری و نمادین در فرم و رنگ، از دیگر مؤلفه های زیبایی شناسی در این طرح ها است.

مطالعه تطبیقی قالیچه محرابی اثر زاره پنیامین و قالیچه محرابی محفوظ در موزه توپقاپی با توجه به گفتمان رایج در قرن16ه.ق و 19م در ایران و ترکیه

ساحل عرفان منش

در کشور ترکیه، شهر هِرِکه در اواخر قرن 19 میلادی قالیچه هایی موسوم به محرابی رواج می یابند که ملهم از قالیچه های دوره صفویِ موجود در موزه توپقاپی هستند. در هرکه این قالیچه ها در کارگاه های سلطنتی با تغییراتی در متن کلامی و دیداری در مقیاس وسیع تکثیر می یابد. از جمله قالیچه هایی که به نظر می رسد از نظر شکل ظاهری تأثیر بسیاری بر قالیچه های این دوره گذاشته، قالیچه ای است از دوره صفوی، که در موزه توپقاپی نگهداری می شود. این قالیچه با تغییرات مختصری در متن دیداری و کلامی در هِرِکه بسیار بازتولید می شود. نمونه ای از این بازتولید قالیچه ای است که «زاره پنیامین» طراحی کرده است. در متن کلامیِ قالیچه ی «زاره»، کلام فارسی جایگاه ویژه ای دارد و همچنین قالیچه ی موجود دارای امضای هنرمند است؛ در حالی که متن کلامی قالیچه دوره صفوی به عربی و فاقد امضاست. از آنجا که این قالیچه ها در دو فرهنگ و زمان متفاوت بافته شده اند حال سوال این است: گفتمان غالب در جامعه چه نقشی در تغییرات نشانه های کلامی و دیداریِ قالیچه بازتولید شده از قالیچه محفوظ در موزه توپقاپی داشته است؟ برای رسیدن به پاسخی مناسب به روش توصیفی-تطبیقی، قالیچه های مذکور در هر دو دوره با یکدیگر تطبیق داده شده و گفتمان غالب در هر دو دوره بررسی شد. از مقایسه موجود این نتیجه حاصل گشت که قالیچه دوره صفوی بیانگر اندیشه عارفانه آن دوران است؛ در حالیکه اعمال تغییرات جزئی در قالیچه و بازتولید آن توسط زاره، به قالیچه نه به عنوان دستبافته ای جهت سلوک و عبادت، بلکه به عنوان کالایی برای بیان اندیشه های اومانیستی، ملی گرایی و بازنمایی دوران طلایی امپراتوری عثمانی توجه شده است.

گونه شناسی هویت زمان در فرش قاجار بر اساس هرمنوتیک فلسفی گادامر

سید رضا حسینی

زمان، مفهوم و چگونگی ادراک و بیان آن، از مقولات مورد توجه در حوزه های مختلف اندیشه بشری است. نحوه نگرش به زمان، سبب گردیده تا آرای مختلفی در باب ماهیت آن ارائه شود. هنرمندان فرش در عصر قاجاریه، متاثر از روند تحولات در زمینه های گوناگون، تجارب جدیدتری را در نقش پردازی، نسبت به ادوار گذشته حاصل نمودند و در مواجهه با پدیده هایی چون زمان بر اساس جهان ذهنی و عینی خود و با توجه به ظرفیت های فرش، به بازنمایی آن پرداختند. مساله این پژوهش تاویل و فهم زمان در طرح و نقش فرش قاجار به مثابه یک متن تک رسانه ای، مبتنی بر گزاره «فهم» در رویکرد هرمنوتیک فلسفی گادامر است. مبتنی بر ضرورت شناخت وجوه مختلف فرش، از جمله ظرفیت بازنمایی و دلالت های معانی طرح و نقش فرش، هدف این مقاله، شناسایی زمان، کیفیت و هویت گونه های آن در فرش قاجار می باشد. مهم ترین سوالات این پژوهش عبارتند از: بازنمود زمان در فرش قاجار چگونه است؟ فهم زمان و هویت گونه های آن در فرش قاجار، براساس هرمنوتیک فلسفی گادامر چگونه قابل تبیین است؟ برای دستیابی به پاسخ سوالات پژوهش، طرح و نقش پنج تخته از فرش قاجار به عنوان نمونه پژوهشی، با روش غیراحتمالی انتخاب و بر مبنای روش تحلیل محتوا مطالعه شده اند. ماهیت این پژوهش، بنیادی، در قالب پژوهش های کیفی است. شیوه گردآوری اطلاعات، کتابخانه ای- اسنادی و مشاهده آثار و ابزار جمع آوری اطلاعات، فیش تحقیق و تصاویر است. بر اساس نتایج حاصله زمان در فرش قاجار از نظر ماهیتی به دو صورت کیفی و کمّی با نشانه های مرتبط، ثبت شده است. وقایع آئینی، اندیشه ها و روایات اساطیری، نوشتارهای مختلف، ایجاد حرکت و توالی زمان با استفاده از تقابل های مکانی، عناصر تجسمی، خوانش نوشتارها، سطح بندی اثر، روایت و عناصر آن، استفاده از نمادهای ارجاع دهنده به زمان، از پیش فهم های مولد زمان هستند و با دلالت های صریح و ضمنی و بازخوانی متون غایب در اثر، تداعی ذهنی و فهم شهودی از گونه های زمان در فرش را موجب می شوند. همچنین گفتمان های مسلط در دوره قاجار بر نحوه مواجهه جامعه و هنرمند فرش با زمان و گونه های آن، موثر بوده اند. قدرت و اقتدار شاهانه، باستان گرایی (ملی گرایی)، سنت گرایی، تجددگرایی (نوگرایی)، اسطوره و مذهب از مهم ترین این گفتمان ها هستند.