نشریه علمی گلجام

گفتمان باغ در فرش صفوی

بیژن اربابی

باغ، فارغ از شکل معمارانۀ آن، یکی از مفاهیم کلیدی در تاریخ هنر ایران از دوران باستان تا عصر اسلامی به شمار می آید؛ به گونه ای که در شکل دهی به فرم، مضمون، موضوع و محتوای بسیاری از آثار هنری در هنرهای مختلف، از جمله معماری این سرزمین، نقشی محوری و تعیین کننده داشته است. هدف پژوهش حاضر بررسی این مفهوم و جنبه های تعیین کنندۀ آن در هنر و فرهنگ دورۀ صفوی است. مسئله این است که باغ در جایگاه مفهوم فکری و معرفت شناختی چه نقشی در شکل گیری بسیاری از جریان ها و آثار هنری دورۀ صفوی و به ویژه فرش داشته است؟ این تحقیق بر اساس ماهیت و روش از نوع پژوهش های تاریخی ـ توصیفی ـ تحلیلی به شمار می آید و از روش کتابخانه ای برای گردآوری داده ها بهره برده است. همچنین برای تحلیل داده ها و رسیدن به پاسخ مسئله در این تحقیق از نظریۀ گفتمان میشل فوکو و نظریات لاکلا و موفه به عنوان چارچوب نظری استفاده شده است. نتیجۀ پژوهش نیز نشانگر آن است که با توجه به ویژگی های تعیین کنندگی، نظم بخشی و معنادهی، مفهوم باغ در شکل دادن فرمی، مفهومی، مضمونی و محتوایی، یک گفتمان معرفت شناختی در هنر دورۀ صفوی است؛ بنابراین، می توان از باغ به عنوان گفتمانی مسلط در هنر و فرش دورۀ صفوی یاد کرد.

گفتمان باستانگرایی در نقوش قالی‌های تصویری دورۀ قاجار

محمود طاووسی

فرش دست باف ایران هنری ملی است که در تاریخ، فرهنگ، سنت و تمدن کهن ایران ریشه دارد. در گسترۀ زمان، با توجه به تغییرات جامعه، نقوش فرش دگرگونی یافته و موضوعات، اشکال و ترکیب های تازه به آن افزوده یا از آن کاسته شده است؛ برای نمونه، تحولات جدید اجتماعی در دورۀ قاجار موجب گردید تا نقوش تازه ای در فرش ها ابداع گردد که برخلاف نقوش انتزاعی پیشین، دارای تصاویری شبیه سازی شده یا تخیلی از پادشاهان بودند.

این مقاله با رویکردی جامعه شناسانه و با مفاهیم چارچوب نظری لاکلاو و موفه در تحلیل گفتمان و ساختار معنایی محورهای همنشینی و جانشینی فردیناند دو سوسور، قالی های تصویری با موضوع پادشاهان در دورۀ قاجار را بررسی کرده و در پی یافتن پاسخ به این پرسش های اصلی بوده است که این قالی ها تحت تأثیر چه دال های گفتمانی در آن دوره بودند و چرا در قالی های این دوره تصاویر پادشاهان اسطوره ای و ایران باستان رواج یافتند؟

مقالۀ حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی به تجزیه و تحلیل اطلاعات گردآوری شده از منابع کتابخانه ای پرداخته است و با مطالعۀ تعداد ده نمونه از فرش های تصویری بافته شده با موضوع پادشاهان ایران، به بررسی تأثیرات نظام گفتمانی دورۀ قاجار توجه کرده است. یافته های پژوهش در این مقاله نشان دهندۀ آن است که در دورۀ قاجار به دلیل نفوذ اندیشۀ هویت یابی در برابر سایر ملل، نزد اشخاصی که به اروپا سفر کرده و در جست وجوی علت عقب ماندگی ایران بودند، گفتمان ایرانیت رشد یافت؛ ازاین رو پادشاهان اسطوره ای و تاریخی دوران پیش از اسلام، به عنوان پادشاهان آرمانی و دوران طلایی ایران، در قالی های این دوره بازنمایی شدند. در این قالی ها ساختار همنشینی نقوش که با تصاویر پادشاهان، جانشین یکدیگر می شوند، بر اساس دال مرکزی باستان گرایی بر مفهوم هژمونی مشروعیت معنوی شاه از جانب خداوند و قدرت سیاسی او در دنیا تأکید می کنند.

نگاهی به طرح سجاده صف در حوزه‌های فرش‌بافی اسلامی

حسین کمند لو

طراحان فرش در طول تاریخ با تأثیرپذیری از مذهب، سیاست، فرهنگ و سایر هنرهای رایج، نقوش زیبا و گاه منحصربه فردی را خلق و بافندگان چیره دست ایرانی نیز آن ها را ثبت کرده اند. سجاده های محرابی از مهم ترین طرح هایی هستند که با ورود اسلام همه گیر شدند. این گونه از فرش ها با الگوبرداری از طاق های ایرانی و در ابعادی کوچک برای اجرای فریضۀ دینی نماز طراحی و اجرا شدند.

اجرای نمازهای جماعت و عیدین باعث ابداع طرحی جدید با عنوان سجادۀ صف در هنر فرش بافی ایران شد. در این گونه از فرش ها ردیفی از طاق های محرابی در طول یا عرض فرش بافته می شود و هرکدام از آن ها جایگاه نمازگزاران را مشخص می کند. این طرح باگذشت زمان توسط مسلمانان سایر کشورهای اسلامی همچون ترکیه، هند و نواحی ترکستان شرقی اقتباس شد؛ با این تفاوت که بافندگان ساکن در این مناطق با توجه به فرهنگ و نقوش رایج، فرش هایی با طرح سجادۀ صف تولید کردند.

با توجه به اینکه اولین بار طاق و طاق نما در معماری عیلامی به کار گرفته شده و بعدها اشکانیان آن را احیا و گسترش دادند، همچنین اشاراتی که در برخی از سفرنامه ها به سجاده بافی در نواحی مختلف ایران شده است، شاید بتوان گفت سجادۀ صف اولین بار توسط هنرمندان ایرانی به کار گرفته شده است. هدف از اجرای این پژوهش معرفی نقش سجادۀ صف در هنر فرش بافی ایران و مهم ترین حوزه های فرش بافی جهان اسلام است. مهم ترین سؤال پژوهش این است که از چه زمانی و در کدام کشور اسلامی این طرح ابداع شده است؟ همچنین علت بافت فرش های سجادۀ صف چه بوده است؟ روش تحقیق در این نوشتار به صورت توصیفی – تاریخی است و شیوۀ گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای و اسنادی است.

بامطالعۀ اطلاعات و تصاویر محدودی که از فرش های مزیّن به نقش سجادۀ صف موجود است، می توان گفت اغلب آن ها در کشورهایی همچون ایران، هند، ترکیۀ عثمانی و نواحی ترکستان شرقی بافته شده اند. با توجه به عنصر مشترک طاق در تمامی آن ها و همچنین نمونه فرش های طرح شده در نگاره های ایرانی، احتمالاً الگوی اصلی این نقش ریشه در ایران دارد و تفاوت ها منحصر به شیوۀ طراحی عناصر جزئی یا نوع بافت است. مهم ترین علت بافت این گونه از سجاده ها ایجاد نظم و وحدت در بین نمازگزاران بوده است.

مطالعۀ نقش‌مایۀ بته‌جقه در فرش ایران

فاطمه درج ور

نقش بته جقه نقش مایه ای است که در هنر فرش ایران دورۀ اسلامی به کار گرفته شده است. سابقۀ استفاده از این نقش در هنر ایران همواره مورد بحث بوده است. گروهی این نقش را نقش مایه ای ایرانی می دانند که از تزیینات پیش از اسلام متولد شده است، مانند درخت سرو یا نقش بال حیوانات دورۀ ساسانی. در مقابل، گروه دیگر آن را نقش مایه ای می دانند که به واسطۀ شال های کشمیری هند به هنر ایران وارد شده است. نقش بته جقه از نقوش بسیار موردتوجه در میان بافندگان محسوب می شود. در اغلب شهرهای ایران نقش بته جقه، فرش ها و گلیم ها را تزیین نموده است. این نقش بیش از هر منطقه ای در دست باف های عشایری فارس، مانند فرش های بولوردی و قشقایی به کار رفته است. اما در نقاط دیگر مانند بیجار و همدان و در میان عشایر ترکمن و کردهای مناطق غربی ایران نیز رواج و مقبولیت دارد. در رابطه با نقش بته جقه بیش از هفتاد دستۀ طبقه بندی شده گزارش شده است؛ در حالی که تنها از نزدیک به بیست گروه با نام گذاری دقیق در منابع گوناگون نام برده شده است. با توجه به گستردگی و تنوع انواع مختلف در هر گروه، گستردگی انواع نقش مایۀ بته جقه بالغ بر ده ها نمونۀ متنوع می شود. کاربرد نقش مایۀ بته جقه نه تنها به عنوان نقش تزیینی، بلکه به عنوان پایه ای در شکل گیری برخی نقشه ها نیز بوده است.

شناسایی موانع نوآوری در طراحی و تولید فرش دست‌بافت اصفهان: رویکردی کارآفرینانه

بهاره نویدزاده

ازآنجاکه بخشی از کارآفرینی فرهنگی معطوف به کارآفرینی در عرصۀ هنر و صنایع دستی است و فرش دست بافت در ایران یکی از مهم ترین و باقدمت ترین صنایع دستی و هنری ایران در جهان شناخته می شود، توجه به کارآفرینی در بخش فرش از اهمیت قابل توجهی برخوردار است. توجه به حفظ اصالت این هنر بومی، تولید و صادرات فرش دست بافت به منظور دستیابی به سهم بازار رقابتی و رونق کارآفرینی در عرصۀ صنایع دستی اصیل ازجمله دلایل اهمیت این موضوع می باشد. در چند دهۀ اخیر این بازار با موانعی مواجه بوده که این بازار ارزشمند را با مشکل مواجه کرده است. برای رفع این مشکلات، نوآوری یکی از راهکارهای بنیادین به شمار می رود. بنابراین، هدف از انجام این پژوهش، شناسایی موانع موجود در نوآوری فرش دست بافت است و برمبنای موانع شناسایی شده یک مدل کاربردی برای نوآوری در حوزۀ فرش دست بافت ارائه می شود. به منظور دستیابی به این هدف، از روش تحقیق توصیفی پیمایشی استفاده شده است. جامعۀ آماری شامل طراحان، تولیدکنندگان و فروشندگان این حوزه است که حجم نمونۀ معرف با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای 211 نفر می باشد. نتایج به دست آمده نشان می دهد که موانع نوآوری در فرش دست بافت در 5 مقولۀ اصلی عوامل اقتصادی، بازاریابی، فرهنگی، مدیریتی و تکنولوژیکی و 30 زیرشاخه شناسایی شده است. همچنین تحلیل نتایج به دست آمده حاکی از آن است که این عوامل هرکدام به اندازۀ متفاوتی مانع نوآوری در طراحی فرش اصفهان می باشند. در پایان، پیشنهاداتی برای رفع این موانع ارائه شده است.

عصاره‌گیری و رنگرزی الیاف پشم با رنگزای پوست گردو به‌کمک امواج فراصوت

ربابه تقی زادۀ بروجنی

امروزه تحقیقات زیادی بر روی استفاده از روش های جدید در رنگرزی منسوجات انجام شده که در همۀ آن ها تلاش می شود با انتخاب یک روش مناسب برای کاهش مصرف انرژی و مواد شیمیایی مصرفی، محصولی مقرون به صرفه با یکنواختی قابل قبول تولید گردد. یکی از این روش ها، استفاده از امواج فراصوت است. ازآنجاکه مادۀ رنگزا شدیداً با غشای سلولی گیاه محدود شده است، استخراج با روش های بهتری همچون فراصوت می تواند به بهبود مکانیسم استخراج رنگزاهای طبیعی و خروج رنگزا از جداره های غشای سلولی و همچنین بهبود انتقال رنگزا بر روی الیاف در فرایند رنگرزی در جهت حفظ منابع طبیعی کمک کند.

هدف از این پژوهش استفاده از امواج فراصوت در استخراج رنگزای پوست گردو و رنگرزی الیاف پشم با عصارۀ مطلوب حاصله است که نتایج آن با روش معمول مقایسه می شود. با محاسبۀ راندمان جذب در روش فراصوت نسبت به معمول، مشخص شد که استفاده از امواج فراصوت باعث افزایش میزان غلظت رنگزا در محلول نسبت به روش معمول بوده است. به منظور بررسی تأثیر امواج فراصوت در فرایند رنگرزی، میزان بهره وری روش فراصوت در رنگرزی نسبت به روش معمول در دو حالت UU و UC محاسبه شده است. میزان بهره وری UU نسبت به UC برابر با 77/13% بوده است. بدین ترتیب، اثرات مفید استفاده از امواج فراصوت در فرایند رنگرزی شامل جنبه های مختلف مکانیکی، مثل گاززدایی از لیف، تحریک و به تلاطم درآوردن محلول رنگزا، پخش سریع رنگ درون لیف و شکستن تجمع مولکول های رنگزاست که سبب نفوذ بیشتر رنگزا به داخل لیف و شدت یافتن عمق رنگی حاصله می شود. نتایج اندازه گیری ثبات نمونه ها نشان می دهد که ثبات نمونه ها در هر دو روش فراصوت و معمول، متوسط تا خوب بوده است. نتایج حاصل از آنالیز SEM نیز این موضوع را به وضوح ارائه می دهند. ایجاد نوعی فرسایش سطحی و تخریب فلس ها در سطح لیف که سبب نفوذ بیشتر رنگزا به داخل لیف شده و قدرت رنگی را افزایش می دهد، از اثرات پدیدۀ کاویتاسیون شمرده می شود که در تصاویر SEM دیده می شود.