نشریه علمی گلجام

بازتاب معنادار شعر فارسی بر فرش دست‌بافت ایران

سیده اکرم اولیائی طبائی

شعر فارسی و فرش دست بافت، دو واژه تأثیرگذار در شکل گیری فرهنگ ایرانی از گذشته های دور بودند و تعامل و ارتباط این دو به نحوی بوده که ضمن ارزش آفرینی بیشتر برای یکدیگر، تاکنون موجب غنی تر شدن فرهنگ ایرانی نیز شده اند. ارتباط و تعامل بین شعر فارسی با فرش دست بافت ایران به شکل های مختلفی وجود داشته و آگاهی و شناخت نسبت به این تعاملات از ضروریات تحقیق پیش رو است. هدف اصلی از انجام آن نیز، تحلیل محتوی و مضمون اشعار متنوع بافته شده در فرش ها است که می تواند به نوعی به دسته بندی تعامل انواع شعر با طرح یا نقش فرش، کارکرد یا کاربرد فرش، وحتی ارتباط سبک و دوره زمانی که اشعار سروده شده و در فرش بافته شده اند، تقسیم شود. این تحقیق از حیث هدف توسعه ای و از لحاظ رویکرد از نوع کیفی و توصیفی است و روش گردآوری داده ها به صورت کتابخانه ای و میدانی است. جامعه آماری فرش های دست بافت ایرانی موجود بعد از دوره صفوی تا عصر حاضر که در آن ها اشعار فارسی بافته شده اند را دربر می گیرد و تعداد نمونه نیز حدود30 عدد از فرش های موجود در مجموعه های شخصی و موزه ها را شامل می شود.
یافته ها نشان می دهد که بعد از اسلام و رواج مذهب تشیع در دوره صفوی، اشعار نیز به عنوان بخشی از طرح و نقش فرش که گاه توسط شاعران بزرگ و گاهی توسط مردمی عادی و شاعران گمنام سروده می شدند؛ در فرش ها نیز بافته شدند. به گونه ای که تلاش می شد تا اشعار و نقوش فرش با یکدیگر همخوانی داشته باشند و گاهی نیز این ابیات بسته به کاربری فرش در فضای مورد استفاده، انتخاب می شدند. ضمن اینکه از دوره صفوی به بعد توجه شعرا به قالب شعری غزل و مثنوی نیز بیشتر شد و این گونه ابیات با تصاویر مرتبط در فرش ها بافته شدند.

تاویل رنگ در قالی محرابی بلینی آناتولی محفوظ در موزه مترپولیتن(16 م) از منظر حکمت اسلامی

آرزو پایدارفرد

رنگ به عنوان یکی از مهمترین عناصر ظاهری در هنرهای سنتی، دارای مفاهیم باطنی خاص و نمادین است هنرمندان طبق حکمت اسلامی به رنگ ها توجه ویژه ای داشته اند. با در نظرگرفتن تصوف و تشیع و نبود نگاه ویژه به رنگ شناسی قالی های محرابی به ویژه قالی محرابی بلینی، می توان ارتباط ضمنی موجود در دیدگاه حکمت اسلامی را نسبت به مقوله رنگ به کار بست. سوال اصلی این پژوهش ماهیت رنگ ها در قالی محرابی بلینی آناتولی با توجه به دیدگاه حکمت اسلامی است، بر این اساس مقاله حاضر تاویل رنگ در قالی محرابی بلینی آناتولی واقع در موزه مترپولیتن در زمینه حکمت اسلامی را بررسی می کند. از بنیان های عمیقی که این هنر بر آن استوار است، فهم مکاشفات عرفانی است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و با تکیه برمنابع کتابخانه ای بوده است. نتایج مشخص می کند که در قالی مورد بحث تمام تضادهای هفتگانه وجود دارد. وسعت سطوح به نفع رنگ قرمز بوده و باعث درخشان تر شدن رنگ سبز مرکز است. رنگ سفید و مشکی حاشیه تأثیر رنگ ها را بیشتر کرده و در عین کم بودن پهنا خود نیز به زیبایی نمایان است. اعتبار حکمت اسلامی در نظام رنگ های قالی محرابی بلینی آناتولی، به طور تمثیلی رســیدن به خداوند و ســفر روحانی انسان را متجلی می سازند و همچون پیامبر یا امام درونی به عابد جهت داده و او را به سمت مرکز می کشانند؛ یعنی هنرمند سعی در نمایاندن معنا در صورت داشته است.

ارائه مدلی برای استراتژی‌های رقابت‌پذیری صنعت فرش با رویکرد داده‌بنیاد

محمد مهدی موحدی

امروزه یکی از مهمترین راهکارهای توسعه توان رقابتی سازمان ها، بهره گیری از استراتژی های سازمانی درست می باشد. در این راستا، سازمان هایی موفق تر خواهند بود که از طریق تحلیل محیطی، استراتژی های مناسبی تدوین نموده و به درستی پیاده سازی کنند. یکی از صنایع توانمند کشور، صنعت فرش بوده که متاسفانه به دلیل عدم برخورداری از برنامه ریزی های مناسب، نتوانسته از پتانسیل خود بهره گیرد. بدین منظور در تحقیق حاضر، مدلی برای استراتژی های صنعت فرش دستبافت با رویکرد داده بنیاد کلاسیک پرداخته شد. جامعه آماری در بخش کیفی شامل 14 نفر از مدیران ارشد فعال در صنعت فرش و در بخش کمی شامل کلیه کارکنان این صنعت به تعداد 425 نفر بودند که 203 نفر به عنوان نمونه انتخاب شدند. در ابتدا از طریق مصاحبه نیمه ساختاریافته با خبرگان و طی فرایند کدگذاری، مدل نهایی تحقیق شامل ابعاد هوشمندی رقابتی (دربرگیرنده مؤلفه های مقابله با هوشمندی سیاه و رقیب گرایی)، استراتژی های بازاریابی (دربرگیرنده مؤلفه های نفوذ در بازارهای جدید، ترویج و بازارگرایی) و انعطاف پذیری استراتژیک (دربرگیرنده مؤلفه های انعطاف پذیری فعال و انعطاف پذیری منفعل) و 23 شاخص به دست آمد. سپس با بهره گیری از تکنیک تاپسیس فازی، استراتژی های مورد نظر رتبه بندی شدند که درنهایت، کاهش بهای تمام شده، کپی شدن برند و کپی شدن طرح و نقش فرش های ایرانی به ترتیب به عنوان مهمترین استراتژی ها شناسایی شدند. ضمن اینکه انعطاف پذیری استراتژیک به عنوان مهمترین بعد این صنعت انتخاب شد. بنابراین به مدیران این صنعت می توان پیشنهاداتی جهت سازگاری هرچه بیشتر با سلایق و نیازهای مشتریان در بازارهای بین المللی و مقابله با رقبای جهانی ارائه داد. همچنین بر اساس رتبه بندی، پیشنهاداتی مبتنی بر کاهش هزینه های حمل و نقل پیشنهاد می شود.

واکاوی مفاهیم مشترک رنگ و نقش در تزئینات گنبد شیخ‌لطف‌الله و قالی شیخ‌صفی

ماه گل عرب بور بور

دوره صفویه یکی از مهم ترین دوران تاریخ ایران در هنر و صنعت به ویژه قالیبافی است که در آن اشکال هندسی در هنر قالی گسترده شده و با ضابطه ای منطقی به کمال خود می رسد. از سوی دیگر هنر معماری نیز در این دوره به اوج تزئینات خارجی می رسد. با عنایت به وجه مشترک هنرها در جنبۀ نمادین آن ها ؛ این مطالعه با هدف واکاوی مفاهیم مشترک رنگ و نقش در تزئینات گنبد شیخ لطف الله اصفهان و قالی شیخ صفی اردبیل به عنوان دو شاهکار هنر صفوی انجام پذیرفت. در این مطالعه با بهره گیری از روش توصیفی-تحلیلی و ترسیم دیجیتال نقوش در نرم افزارهای راینو و فتوشاپ، الگوهای تزیینی هر اثر استخراج و طبقه بندی گردید. در راستای دستیابی به هدف تحقیق، دو سوال اصلی مطرح می گردد که: 1- نقوش و رنگ های بکاررفته در این دو اثر کدامند؟ و 2-چه مفاهیم مشترکی بین آن ها وجود دارد؟ یافته ها نشان می دهد که مفهوم محوری وحدت در کثرت از طریق نقوش حلزونی در هر دو اثر تجسم یافته است: در گنبد با همگرایی به سمت رأس و در قالی با هدایت نگاه به مرکز ترنج. شناسایی رنگ های نمادین لاکی (نماد حیات و تشیع) و طلایی (نماد نور الهی) در حاشیه های گنبد و متن قالی، گویای کاربرد هدفمند این رنگ ها برای انتقال مفاهیم اعتقادی مشترک است. همچنین نقوش گیاهی چون گل شاه عباسی (نماد جاودانگی) و اسلیمی های دهان اژدری (نماد محافظت) اگرچه در فرم متفاوت اند، در بازتاب مفاهیم عرفانی همسو هستند. این پژوهش مؤید آن است که هنرمند صفوی از زبان بصری یکپارچه برای بیان مفاهیم کیهان شناختی بهره جسته است.

بررسی تاثیر کوچ نشینان قشقایی بر نقشمایه های قالی بابا حیدر

مهدیه گودرزی

قالی بافی هنری صنعتی است که در آغاز با نیاز مادی انسان به زیرانداز پدیدار شد و بعدها با حس زیبایی شناسی درآمیخت و به اوج رسید. در این سیر تحول از آغاز پیدایش تا رسیدن به کمال، ایران کشوری پیشتاز بوده است. ویژگی های فرش ایرانی موجب شد تا این طیف از دستبافته ها به عنوان نماد و شناسنامه هنری ایران در سطح جهان نیز شناخته شوند. گوناگونی در طرح ها و نقش های قالی ایران به پهنای این کشور هنرپرور است. منطقه چهارمحال و بختیاری به ویژه ناحیه ی باباحیدر، به دلیل همجواری جغرافیایی با ایل قشقایی و تأثیرپذیری دوسویه نقوش و شیوه بافت، جایگاه ویژه ای در مطالعه قالی های عشایری دارد. این پژوهش باهدف بررسی تأثیر کوچ نشینان قشقایی بر قالی های باباحیدر و همچنین شناسایی تفاوت ها و شباهت های قالی های این دو منطقه انجام شده است. در این پژوهش از روش توصیفی تحلیل استفاده گردیده و داده ها از طریق بازدید میدانی و اسناد کتاب خانه ای و تحلیل پیشینه پژوهشی گردآوری شده است. ازآنجاکه در ادبیات پژوهش نمونه مطالعات یافت شده صرفاً در ارتباط با وضعیت فرش بافی باباحیدر بوده و عدم مطالعه در این زمینه و یافتن شباهت های بافت قشقایی و بابا حیدر تاکنون صورت نگرفته است بنابراین درهم آمیزی ظرفیت تولید فرش در این منطقه از نقوش قشقایی و بختیاری نیاز به بررسی و مطالعه دارد. یافته های پژوهش نشان از آن دارد که قالی های منطقه بابا حیدر در بسیاری از بخش ها ازجمله نقوش هندسی، ترنج های قالی و طرح کلی تحت تأثیر قشقایی ها قرارگرفته اند. با این حال ویژگی های بومی چهارمحال و بختیاری و قشقایی نیز موجب شده تا تفاوت هایی نیز قالی های این دو منطقه داشته باشند. درمجموع نتیجه پژوهش بیانگر نوعی تبادل نقش مایه ای میان دو منطقه که در عین تأثیرگذاری، استقلال هویتی قالی باباحیدر و قالی قشقایی نیز حفظ شده است.

تحلیل نقش خوشنویسی در انتقال پیام تصویری قالی میرزا کوچک‌خان جنگلی (دوره قاجار)

الهام گلعذار

قالی های تصویری ایرانی، افزون بر جنبه ی تزئینی، واجد ابعاد روایی، فرهنگی و سیاسی نیز هستند. یکی از نمونه های برجسته ی این هنر، قالی تصویری میرزا کوچک خان جنگلی است که تصویر قهرمان گونه ای از میرزا را در مرکز خود به نمایش می گذارد و با کتیبه های حاشیه ای همراه است. این کتیبه ها شامل اشعاری به گویش محلی و مضامین حماسی هستند که از نظر سبک و محتوا به منطقه ی کاشان تعلق دارند و بازتابی از گفتمان مقاومت ملی به شمار می آیند. این پژوهش با رویکردی بینامتنی و نشانه شناختی، با هدف بررسی تعامل میان خوشنویسی، اشعار حاشیه ای و تصویر مرکزی در این قالی انجام گرفته و نقش معناساز خط نستعلیق را در شکل دهی به پیام تصویری اثر تحلیل می کند. روش تحقیق بر پایه ی مطالعه ی توصیفی- تحلیلی و تحلیل محتوای اثر است. یافته ها نشان می دهند که خوشنویسی در این اثر نه تنها عنصری تزئینی، بلکه عاملی مفهومی و روایی است که درک مخاطب از تصویر را هدایت کرده و پیام های اجتماعی، سیاسی و ایدئولوژیک اثر را تقویت می کند. از این منظر، قالی میرزا کوچک خان نمونه ای موفق از تلفیق هنر سنتی و گفتمان مقاومت ملی محسوب می شود.

بررسی تاریخ و جامعه‌شناسی فرش ایرانی، از هویت ملی تا تأثیرات اجتماعی

حمیدرضا فروغیان

فرش ایرانی یکی از برجسته ترین نمادهای فرهنگی، تاریخی و اقتصادی ایران است، و جایگاه ویژه ای در تاریخ و هویت ملی این کشور دارد. این هنر بی بدیل، با ریشه هایی عمیق در فرهنگ و تاریخ ایران، نه تنها به عنوان یک کالای هنری و کاربردی، بلکه به عنوان بخشی از زندگی روزمره ی مردم و نمادی از هویت ملی، در میان فرهنگ های مختلف شناخته شده است. سؤال پژوهشی این مقاله این است: «چگونه فرش ایرانی توانسته است به عنوان یک هنر و کالای فرهنگی، همزمان هویت ملی، ارزش های اجتماعی و تأثیرات اقتصادی را در جوامع ایران شکل دهد؟» این مقاله با رویکرد میان رشته ای به بررسی تاریخچه ی فرش ایرانی، از فرش پازیریک به عنوان کهن ترین نمونه ی موجود، تا شکوفایی هنر فرش بافی در دوران صفویه و تأثیر آن بر اقتصاد و تعاملات فرهنگی ایران در دوران معاصر پرداخته است .در بخش جامعه شناختی، مقاله به تحلیل نقش فرش در بازتاب باورها، ارزش ها و نمادهای فرهنگی جامعه ایرانی می پردازد. طرح های فرش ایرانی، مانند بته جقه، گل شاه عباسی و اسلیمی، بازتاب دهنده ی مضامین مذهبی، اسطوره ای و طبیعی هستند که نمایانگر نگاه عمیق ایرانیان به طبیعت، فرهنگ و تاریخ است. در جوامع سنتی، فرش نه تنها به عنوان یکی از اقلام ضروری در زندگی روزمره شناخته می شد، بلکه معیاری برای سنجش منزلت اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی خانواده ها بود. از منظر اقتصادی، فرش ایرانی به عنوان یکی از مهم ترین کالاهای صادراتی، نقش به سزایی در ارزآوری و ایجاد فرصت های شغلی به ویژه در مناطق روستایی داشته است. صنعت فرش بافی با تمرکز بر کارگاه های خانگی، به توانمندسازی زنان و انتقال مهارت های نسلی کمک کرده و به حفظ و پایداری جوامع محلی انجامیده است. با این حال، این صنعت در سال های اخیر با چالش هایی از جمله رقابت با محصولات ارزان قیمت، تغییر الگوهای مصرف جهانی و کاهش حمایت های دولتی مواجه شده است. نتایج این مقاله نشان می دهد که فرش ایرانی، فراتر از یک اثر هنری یا کالای تجاری، میراثی فرهنگی است که نقش مهمی در شکل گیری و تثبیت هویت ایرانی ایفا کرده است. تأکید بر ارزش های تاریخی و اجتماعی این هنر، در کنار حمایت از صنعت فرش بافی، می تواند به حفظ و ترویج آن در سطح ملی و بین المللی کمک کند. این پژوهش، ضرورت بازنگری در سیاست های حمایتی و معرفی بهتر فرش ایرانی به بازارهای جهانی را یادآور می شود.

بررسی تاریخی و فرهنگی پیدایش و تحول کیف‌فرش از نظر فرمی، کاربردی و عملکردی

صفا نقاش چیره دست

کیف فرش به عنوان یکی از جلوه های هنری و کاربردی در صنایع دستی، ریشه ای عمیق در فرهنگ های مختلف دارد و در ایران جایگاهی ویژه یافته است. این محصول تلفیقی از هنر بافندگی سنتی و طراحی مدرن است که نه تنها کارکردی مصرفی دارد، بلکه حامل پیام های فرهنگی، زیبایی شناختی و تاریخی نیز هست. در سطح جهانی، مطالعاتی درباره ی بازآفرینی فرش های قدیمی در قالب محصولات جدید مانند کیف، کفش و دکوراسیون داخلی انجام شده است که نشان دهنده ی روند جهانی شدن صنایع دستی و بازتعریف آن ها در قالب محصولات مدرن است. با این حال، خلأ پژوهشی در زمینه ی بررسی تاریخی کیف فرش در ایران و سایر کشورها، و تحلیل فرهنگی، سبکی، عملکردی و کاربردی آن همچنان پابرجا است. پژوهش حاضر با روشی توصیفی- تاریخی و از نوع کیفی، بدون فرضیه، با هدف بررسی تاریخی و فرهنگی پیدایش و تحول کیف فرش در ایران و جهان انجام شده است. ابزار گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای و اسنادی بوده و تلاش شده است تا با رویکردی میان رشته ای، پیوند میان هنر سنتی و طراحی مدرن در سیر تاریخی این محصول تحلیل شود. در ابتدا، مروری بر تاریخچه ی طراحی کیف در جوامع مختلف صورت گرفته و سپس به تاریخچه ی طراحی کیف فرش در جهان پرداخته شده است. در ادامه، بستر فرهنگی و اجتماعی ایران مورد بررسی قرار گرفته تا روند تحول کیف فرش از منظر کاربردی، زیبایی شناختی و عملکردی تحلیل شود. نقش عوامل اجتماعی مانند سبک زندگی، نقش زنان در تولید صنایع دستی، و مناسبات قومی و فرهنگی، همچنین تأثیر تعاملات تجاری و فرهنگی بر تنوع سبک ها و فرم کیف فرش، از جمله محورهای اصلی این پژوهش است. یافته ها نشان می دهد که کیف فرش نه تنها یک کالای مصرفی، بلکه نمادی از هویت فرهنگی و هنری است. بهترین نماد تحول تاریخی آن را می توان در اقوام عشایر ایران یافت؛ جایی که این محصول بخشی از زندگی روزمره و باورهای فرهنگی آنان را بازتاب می دهد.

بررسی مواد اولیه و رنگرزی سنتی در فرش دست‌بافت ایران با تأکید بر ظرفیت‌های بومی

فاطمه سلطانی چایباغی

فرش دست بافت ایران، هنری کهن و میراثی زنده از فرهنگ، طبیعت و ذوق ایرانی است. کیفیت و اصالت این هنر تا حد زیادی وابسته به نوع مواد اولیه و شیوه های رنگرزی سنتی است که در هر منطقه از کشور، ویژگی های خاص خود را دارد. این پژوهش با هدف بررسی علمی و توصیفیِ مواد اولیه و رنگ های طبیعی مورد استفاده در فرش دست بافت ایران و تحلیل نقش آن ها در حفظ اصالت و توسعه ی اقتصادی این هنر انجام شده است. روش تحقیق، ترکیبی از مطالعات کتابخانه ای و مشاهدات میدانی در چند منطقه ی بافت، از جمله آذربایجان (مراغه)، کاشان و خراسان است. یافته ها نشان می دهد که استفاده از پشم طبیعی با چربی متعادل، ابریشم خالص و رنگ های گیاهی مانند روناس، نیل، اسپرک و پوست گردو، موجب درخشندگی، دوام و ثبات رنگی بالای فرش های سنتی می شود. علاوه بر ارزش هنری، تداوم شیوه های بومی رنگرزی می تواند به عنوان راهبردی برای ایجاد اشتغال خانگی و توسعه ی پایدار جوامع محلی مورد استفاده قرار گیرد. این مقاله ضمن مرور چالش های کنونی رنگرزی سنتی، راهکارهایی برای احیا و استانداردسازی آن ارائه می کند.

بررسی نقش‌مایه‌ی دیو در قالی‌های تصویری قاجار و مقایسه با نقش‌مایه‌ی دیو در نگاره‌های شاهنامه‌ی عصر صفوی

الهه حقگو

فرش دست باف از دیرباز تا به امروز جایگاه خود را در ردیف هنرهای ایران حفظ کرده و از ارزش بالایی برخوردار است. هنرمندان ایرانی نقش مهمی در حفظ این هنر ایفا کرده اند و با ایجاد خلاقیت در طرح و نقش باعث شده اند تا علاوه بر جنبه ی زیبایی، مفاهیم متعددی نیز به خود بگیرند که می تواند نشأت گرفته از باورها، عقاید و اسطوره ها باشد. یکی از طرح های مهم که از دوره ی قاجاریه متداول شد، طرح های تصویری است که نمونه های بی نظیر آن را می توان در فرش های هوشنگ شاه و حضرت سلیمان مشاهده کرد. در این پژوهش که به صورت توصیفی- تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای و سایت های معتبر صورت گرفته، 4 نمونه از شاهنامه ی صفوی و ۱۲ نمونه تخته فرش انتخاب شده تا با تحلیل فرش های هوشنگ شاه و حضرت سلیمان به دو پرسش پاسخ دهد که: 1- نقش دیو از منظر طراحی و رنگ بندی در فرش های دوره ی قاجار چگونه است؟ 2- چه شباهت ها و تفاوت هایی میان دیوان در فرش و نگارگری عصر صفوی وجود دارد؟ در بحث طراحی دیو ها در فرش های تصویری دوره ی قاجار به صورت نیمه برهنه، خال دار و با جثه ی کوچک یا بزرگ به تصویر در آمده اند و اغلب به رنگ سفید هستند. با بررسی و مقایسه ی دیوان در فرش های تصویری با نگاره های شاهنامه مشخص شد که از لحاظ پوشش دارای دامنی بوده (بر خلاف نگاره های شاهنامه که هم دیو برهنه و هم نیمه برهنه وجود دارد) و اغلب به صورت زاویه دار و هندسی ترسیم شده اند و به ندرت زیور آلات دیده می شود. از لحاظ رنگ بندی نیز بیشترین رنگی که هم در فرش و هم در شاهنامه می توان مشاهده کرد، رنگ سفید است؛ گرچه تنوع در هر دو گونه (فرش و شاهنامه) دیده می شود.