نشریه علمی گلجام

تجلی نمادین اعداد در فرش دستباف

محمدرضا شاهپروری

فرش از جمله هنرهای ایرانی است که در تعاملی بی واسطه با طراحان و بافندگان شکل می گیرد و از این رو به پرده ای تصویری برای ابراز عقاید و افکار آنان بدل می شود. این ابراز عقاید سراسر از ذهن هنرمند متأثر از فرهنگ، رسوم و آموزه های دینی حاکم بر جامعه نشئت می گیرد و در قالب آرایه ها و طرح های گوناگون خلق و بر تارک فرش نقش می بندد. بدین سبب موضوعات گوناگونی با بیانی نمادین در فرش جای گرفته است که هر یک بر مفاهیم فرهنگی و آیینی دلالت دارد. در این میان اعداد از موضوعاتی است که ریشه ای ژرف در فرهنگ این مرز و بوم دارد و به دو قسم کمی و کیفی تقسیم می شده است. سویه کیفی یا به عبارت دیگر بُعد نمادین و معنادار اعداد از دیرباز مورد توجه بوده است و کاربرد اعدادگونه در هنرهای این سرزمین را می توان نشانه ای از جایگاه والای سویه نمادین اعداد طی ادوار گوناگون به شمار آورد.

این مقاله با رویکرد بررسی جایگاه و کاربرد نمادین اعداد در فرش به روش توصیفی تحلیل محتوا و شیوه جمع آوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای انجام گرفته است. نتایج حاصل از بررسی های انجام شده نشان می دهد که اعدادی همانند یک، سه، چهار، پنج، شش، هفت و هشت در آرایه ها و طرح های گوناگون فرش با بیانی نمادین قابل مشاهده است. این کاربرد اغلب به گونه ای است که سامان بندی نگاره ها و طرح ها بر پایه مفاهیم نمادین اعداد شکل گرفته و با معنای نمادین اعداد مذکور صادق است. افزون بر این مشاهده می شود که برخی از نقوش یا طرح های فرش بر مبنای قالب عددی شان نام گذاری شده اند، بدین ترتیب این امر باعث تشدید جایگاه اعداد در فرش و موجب انتقال مفاهیم نمادین این اعداد می شود که به شکل عمدی یا غیرعمدی خلق و در فرش به کار گرفته شده است. این نقوش توسط هنرمندان طراح یا بافنده به کار گرفته شده که آموزه های آیینی و فرهنگی جامعه بر آنان تأثیر گذارده و این عامل سبب خلق نقوشی بر پایه این الهام شده است.

تبیین جامعه‌شناختی علل تحول یا ثبات در نظام طراحی قالی معاصر ایران

عبدالله میرزایی

هدف این مقاله تبیین جامعه شناختی نظام طراحی قالی معاصر ایران به منظور شناخت دلایل تداوم و تغییر در مکاتب طراحی قالی است. به این منظور، نخست با انتخاب و مقایسه 20 نمونه از قالی های بافته شده در 10 سال اخیر در دو شهر اصفهان و تبریز با همان تعداد از قالی های 40 تا 60 سال قبل این دو شهر، تغییرات احتمالی به وجود آمده در طرح، نقش و رنگ این قالی ها مورد مطالعه قرار گرفت. نتایج نشان دادند انحراف از مبانی طراحی سنتی در قالی های معاصر تبریز مشهود و از سرعت بیشتری برخوردار است. در مقابل، تغییر این مبانی در قالی های اصفهان در چهارچوب اصول و قواعد طراحی سنتی بوده است و روند طبیعی خود را دنبال می کند. در ادامه، با استفاده از نظریه ساخت یابی آنتونی گیدنز، دلایل تداوم و تغییر در مؤلفه های هویتی قالی های این دو شهر بررسی شد. یافته های پژوهشی نشان دادند، هر گونه تغییر در قواعد و منابع انجام کنش در هر یک از مکاتب طراحی قالی ایران، تغییر در کلیت آن نظام را در پی خواهد داشت. از این رو، ثبات قواعد و منابع کنش در اصفهان باعث تداوم مکتب طراحی کلاسیک ایران در این شهر و سیالیت قواعد و منابع در تبریز باعث تغییرات متوالی در مکتب طراحی قالی این شهر شده است. این پژوهش از نظر راهبرد از نوع کیفی و به لحاظ هدف کاربردی است که به شیوه توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای و داده های حاصل از مطالعات میدانی نگارندگان به انجام رسیده است.

مطالعه تطبیقی فرش فرانسه با فرش دوره گوبلن کرمان

مریم سلطانی گوکی

عناصر و موتیف های فرانسوی سال ها پیش از طریق گچبری در بناها و ساختمان ها وارد هنر ایران شدند. از طرفی هم ورود کارت پستال ها، جعبه های شکلات و ...، که حاوی نقوش و عناصر فرنگی بودند، در نقوش فرش نیز تأثیر گذاشتند. اما در دوره گوبلن کرمان، با تقاضای آمریکا مبنی بر استفاده از نقوش گلفرنگ و گوبلن فرانسه، ساختار و عناصر فرش کرمان تحت تأثیر فرش های آبوسن و ساوونری قرار گرفت. در این مقاله سعی شده است با مطالعه بر روی این دو گونه فرش نحوه ارتباط نقوش فرش فرانسه و دوره گوبلن کرمان بیان شود و با مقایسه طرح ها و نقوش، شباهت ها و تفاوت ها مشخص شود که تا چه حد فرش کرمان از فرش فرانسه تأثیر گرفته است؟ آیا طراحان به کپی برداری از طرح ها می پرداختند؟ یا این که طرح ها را تلفیق می کردند؟ بنابراین برای یافتن نتیجه ای دقیق 65 نمونه نقشه فرش از دوره گوبلن کرمان با روش میدانی جمع آوری شد. همچنین 70نمونه از فرش های فرانسه با روش کتابخانه ای عکاسی شد. با تطبیق این نقشه ها و با روش توصیفی، تحلیلی و مقایسه ای به بیان وجوه اشتراک و افتراق آن ها پرداخته و مشخص شد که هیچ گونه کپی برداری صورت نگرفته است و در دوره گوبلن، طراحان فرش کرمان از نقوش فرش فرانسه تأثیر گرفته اند. در برخی موارد اقتباس نیز در فرش ها صورت گرفته است، که خود به ابداع طرح هایی جدید منجر شد. با توجه به شبیه بودن ترکیب و ساختار دو گونه فرش، رنگ های مورد استفاده در فرش های کرمان، برخلاف اغلب فرش های فرانسه، روشن و مات است و همچنین علی رغم این که اساس طراحی فرش فرانسه که از شرق گرفته شده است، تناسبات در آن ها نسبت به فرش کرمان بسیار کمتر رعایت شده است.

بررسی ساختار فرمی طرح و نقش قالی‌های اصیل کردی خراسان (رضوی، شمالی)

علی وندشعاری

کردهای نواحی خراسان معروف به «کُرمانج»در بخش شمالی این منطقه زندگی می کنند که در دوره سلطنت صفویان برای جلوگیری از تاخت و تاز بیگانگان از سرزمینشان در ترکیه، سوریه و قفقاز در نواحی آذربایجان غربی، که به هم رسیده بودند، به خراسان منتقل و در شمال این استان پهناور اسکان داده شدند. با جابه جایی های صورت پذیرفته در اسکان کردها از غرب ایران و قفقاز به شمال خراسان و به دلیل مجاورت آن ها با تراکمه و بلوچ از سنت های متداول در قالیبافی این اقوام نیز به حکم همجواری برداشت هایی کرده اند. هدف مقاله بررسی ساختار طرح و نقش و تنوع قالی های اصیل کردی منطقه خراسان است. این تحقیق از نوع توصیفی-تحلیلی و با رویکرد کیفی به بررسی عناصر تشکیل دهنده طرح و نقش قالی های کردی خراسان شامل (ترنج، لچک، نقش مایه های متن و حاشیه) در هر دو ناحیه کردنشین (خراسان رضوی و شمالی) پرداخته است. جامعه آماری در این تحقیق متمرکز بر دو منطقه خراسان (رضوی و شمالی) با توجه به تجمع اصلی کردهاست. نحوه انتخاب نمونه ها به شیوه هدفمند (غیرتصادفی) و بر اساس فراوانی در منطقه بوده است. بدین منظور 4 شهرستان با 13 روستا در خراسان رضوی و 6 شهرستان با 21 روستا در خراسان شمالی بررسی شدند. روش جمع آوری اطلاعات در پیشینه و سوابق تاریخی این قوم به شیوه کتابخانه ای و شناسایی نمونه قالی ها به شیوه میدانی توسط نگارندگان به دست آمده است. نتایج پژوهش نشان می دهد طرح و نقش قالی های کرد خراسان تنوع زیاد و ساختار مشابهی در طرح و نقش دارد. نقش مایه های به کار رفته در قالی هایشان برگرفته از طبیعت پیرامون زندگی مانند اشیاء متداول روزمره، جانوران، گیاهان و برخی نقوش کاملاً انتزاعی انسانی است. مطالعات نشان می دهد که برخی از طرح ها و نقوش به کار رفته در قالی های کردی خراسان از جمله تولیدات اصیل و منحصر به فرد خاص این منطقه نیز محسوب می شود که نقش های به کار رفته در این قالی ها از نوع هندسی و ذهنی با الگوپذیری از عوامل پیرامونی چون طبیعت، باورها و اعتقادات است و در برخی موارد نیز نقش مایه های رایج در بین کردهای شمال غرب نیز با تغییراتی همراه بوده است.

طبقه‌بندی طرح‌ها و نقش‌مایه‌های قالی ذهنی‌بافت روستای مَزلَقان

سید علی مجابی

شناسایی و طبقه بندی نقش مایه های قالی ایران یکی از مهم ترین شیوه ها برای حفظ، حراست و احیاء آن است. این موضوع به ویژه در خصوص قالی هایی که ذهنی بافت و بدون نقشه هستند از اهمیت بیشتری برخوردار است. یکی از انواع قالی های ذهنی بافت منطقه مرکزی ایران، قالی ذهنی بافت مزلقان است که در این مقاله طرح ها و نقش مایه های یکصد سال اخیر آن شناسایی و طبقه بندی می شود. جهت حصول به این مهم از دو شیوه میدانی و اسنادی بر اساس منابع تاریخی و تصویری موجود در راستای تبیین سیر تغییرات حاصل شده در طرح و نقش قالی ذهنی بافت مزلقان استفاده می شود. استخراج اطلاعات علاوه بر مطالعات اسنادی که با رجوع به منابع مکتوب و غیرمکتوب صورت پذیرفت، با مراجعه به روستای مزلقان و یافتن فرش های قدیمی و تهیه تصویر از آن ها و مصاحبه با بزرگان و صاحبان تجربه در شهرستان های ساوه و بازار تهران صورت پذیرفت و در نهایت با تطبیق داده ها و تصاویر، سیر تغییرات طرح و نقش قالی ذهنی بافت مزلقان معین شد. سپس با توجه به نتایج به دست آمده سعی شد تا طرح ها و نقوش این قالی ذهنی بافت طبقه بندی و دسته بندی شود. بر اساس این تحقیق طرح و نقش قالی مزلقان را که در قالبی مشخص و یکنواخت به صورت طرح لچک ترنج یک چهارم تولید می شود می توان بر مبنای سه دیدگاه تصویر و قالب نقش مایه ها، ماهیت بصری و ظاهری نقش مایه ها و کاربرد نقش مایه ها در متن یا حاشیه در دو گروه نقش مایه های دارای گیاهان و نباتات و فرم ها و قالب ها طبقه بندی کرد که هر کدام به زیرمجموعه های دیگری تقسیم می شوند. حاشیه ها نیز در قالی مزلقان به چهار نوع دوست کامی و هراتی نوع اول تا سوم تقسیم می شوند.

دسترسی بافندگان فرش روستایی به نقشه فرش ابریشمی: مطالعه موردی در شهرستان زنجان

الهام احمدی فرد

نقشه و آرایه از ارکان اساسی تولید فرش هستند و فاکتورهای مهم و تعیین کننده ای برای محاسبه ارزش مادی و غیرمادی یک فرش به حساب می آیند. تأمین و استفاده از نقشه های نوآورانه و تقاضامحور از جمله مسائل مهمی است که بافندگان فرش با آن روبه رو هستند و در تولید، بهره وری و درآمد آن ها تأثیرگذار است. هدف این مطالعه شناخت منابع و شیوه های تأمین نقشه فرش ابریشمی برای بافندگان روستایی است. داده ها با استفاده از یک روش شناسی مطالعه موردی از طریق فنون گروه های متمرکز، مصاحبه های نیمه ساختاریافته، نمودارکشی مشارکتی، اسناد و مشاهده گردآوری شدند. مطالعه با 90 خانوار روستایی بافنده فرش ابریشم در 23 روستای شهرستان زنجان و کنشگران بازار در شهرهای زنجان، قم و کاشان انجام شد. بافندگان روستایی به دو شیوهه تولید خویش فرمایی و کارفرمایی به تولید فرش و دریافت نقشه می پرداختند. در شیوه خویش فرمایی بافندگان روستایی با دو حلقه واسط شامل واسطه محلی و واسطه شهری به نقشه دسترسی پیدا می کردند. دسترسی به نقشه در این روش عمدتاً غیرمستقیم بود و با مراجعه بافندگان به دلال محلی صورت می گرفت و دلال محلی نیز به مراکز خرید و فروش فرش ابریشمی در شهر زنجان مراجعه می نمود. در دسترسی به نقشه به شیوه کارفرمایی، بافندگان روستایی با سه حلقه واسط شامل واسطه محلی، واسطه شهری و کارفرمایان مواجه بودند. بیشترین مراجعه بافندگان متعلق به مراجعه مستقیم بدون واسطه، به کارفرمایان غیرطراح است. در هر یک از روش های نقشه، اتحادیه فرش روستایی به جای ایفای نقش به عنوان یک تشکل حمایت کننده از بافندگان روستایی، بیشتر به صورت یک واسطه عمل می کند و منافع بافندگان کمتر مورد توجه قرار گرفته است.